Wady oświadczenia woli

1. Uwagi wstępne

Oświadczenie woli Z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, oświadczeniem woli jest każde zachowanie się osoby dokonującej czynności prawnej, które pozwala wyrazić wolę tej osoby w sposób dostateczny, w tym również w formie elektronicznej (zob. art. 60 KC). Artykuł ten wyraża zasadę swobody formy oświadczenia woli, która polega na tym, iż możemy wyrażać naszą wolę w dowolny sposób, przez jakiekolwiek zachowanie się, które dostatecznie ujawnia naszą wolę, o ile przepis szczególny nie nakazuje nam zachowania formy szczególnej, takiej jak forma notarialna, pisemna, z datą pewną, czy też np. z podpisem urzędowo poświadczonym. Zachowanie formy szczególnej musi jednak wyraźnie wynikać z przepisu ustawy, a co za tym idzie, jeśli ustawa nie wskazuje nam formy, w jakiej nasza wola powinna być wykazana, mamy zupełną swobodę jej wyrazu [P. Nazaruk, w: J. Ciszewski, P. Nazaruk (red.), Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, Lex/el. 2023, art. 60, cz. 1]. Jeżeli jednak strony zastrzegły sobie w umowie, że określona czynność prawna ma zostać dokonana w formie szczególnej, innej niż pisemna, dokumentowa albo elektroniczna, wówczas czynność ta dochodzi do skutku jedynie przy zachowaniu tej zastrzeżonej formy. W przypadku zastrzeżenia formy pisemnej, dokumentowej lub elektronicznej, przy równoczesnym braku określenia skutków niezachowania tej formy, w razie wątpliwości przyjmuje się, że forma ta została zastrzeżona jedynie dla celów dowodowych (zob. art. 76 KC).

Dowolny sposób wyrazu przy składaniu oświadczenia woli Nasza wola może być zatem wyrażona zarówno przez znaki językowe, tj. ustnie lub pisemnie, jak również przez znaki pozajęzykowe, takie jak gesty, np. przez podanie dłoni drugiej stronie na znak zawarcia umowy, dojścia do porozumienia, a nawet w postaci elektronicznej [M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, Lex/el. 2023, art. 60, cz. 1; tak również R. Trzaskowski, w: J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I. Część ogólna, cz. 2 (art. 56–125), Warszawa 2021, art. 60, cz. 1]. Kwestia dowolnego sposobu wyrażenia woli została poruszona m.in. w wyr. SN z 16.6.2000 r. (IV CKN 65/00, Legalis), w którym sąd uznał, iż złożenie oświadczenia, tj. ujawnienie woli, zgodnie z art. 60 KC, może nastąpić w sposób dowolny, przez jakiekolwiek zachowanie się mające ujawnić tę wolę, lecz musi być to taki przejaw, który w świetle okoliczności towarzyszących, dostatecznie i niewątpliwie wyraża wolę wywołania skutków prawnych objętych czynnością prawną (por. także wyr. SN z 18.6.2010 r., V CSK 430/09, OSNC-ZD 2011, Nr 2, poz. 25, w którym SN uznał, iż dopuszczalne jest rozwiązanie umowy w sposób dorozumiany). W wyroku z 16.1.2013 r. (II CSK 302/12, Legalis) SN uznał, iż czynność prawna jest dokonana przez fakty konkludentne, jeżeli wyrażają one niewątpliwą treść oświadczenia woli, lecz nie mogą one stanowić podstawy do przypisania tym czynnościom prawnym treści, która z nich nie wynika. Treść tę może natomiast uzupełnić ustawa, zasady współżycia społecznego i ustalone zwyczaje (art. 56 KC).

Należy podkreślić, że oświadczeniem woli jest jedynie zachowanie zmierzające do wywołania skutku w postaci powstania, zmiany lub ustania stosunku prawnego, a zatem zachowanie, które wpływa na istnienie oraz treść obowiązków i uprawnień cywilnoprawnych [tak P. Machnikowski, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2023, Legalis, art. 60, Nb 1; tak również P. Nazaruk, w: J. Ciszewski, P. Nazaruk (red.), Kodeks cywilny, art. 60, cz. 2; zob. także B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady oświadczenia woli w polskim prawie cywilnym, Warszawa 1973, s. 9, gdzie zwrócono uwagę, iż oświadczenie woli powinno być swobodne, świadome, a także złożone na serio].

Oświadczeniem woli jest zewnętrzny przejaw wewnętrznej decyzji człowieka wywołania określonych skutków cywilnoprawnych [tak A. Janas, w: M. Fras, M. Habdas (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I. część ogólna (art. 1–125), Warszawa 2018, art. 60, cz. 3; tak również R. Trzaskowski, w: J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny, 2021, art. 60, cz. 4]. Zdarzają się jednak sytuacje, w których dane zachowanie określonej osoby może być odebrane przez potencjalnych adresatów jako oświadczenie woli, podczas gdy w rzeczywistości dana osoba nie podjęła jeszcze decyzji lub nie chciała jej ujawniać. Pojawia się wówczas problem, bowiem należy zdecydować, czy takie ujawnienie woli jest równoznaczne z oświadczeniem woli. Jak wskazano w doktrynie, w takim przypadku należy rozstrzygnąć konflikt zasad: zasady autonomii woli, według której nie mamy w takim przypadku do czynienia z oświadczeniem woli, oraz zasady ochrony zaufania i bezpieczeństwa obrotu, zgodnie z którą zostało złożone oświadczenie woli, a przynajmniej od chwili, w której osoby podjęły działania w zaufaniu o ujawnioną wolę [R. Trzaskowski, w: J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny, 2021, art. 60, cz. 4].

Współcześnie przyjmuje się, iż w takim przypadku decydujące znaczenie powinno przypisać się „oświadczeniu”, tj. podlegającemu interpretacji, dostrzegalnemu na zewnątrz zachowaniu człowieka [R. Trzaskowski, w: J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny, 2021, art. 60, cz. 4]. Jak wskazano, kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia mają wskazówki wynikające z zasady słuszności, a zasada odpowiedzialności za własne czyny, będąca jej częścią, wskazuje, że jeżeli dana osoba swym zachowaniem, tj. działaniem lub zaniechaniem kierowanym jej wolą, wywołuje u innych osób, które działają rozsądnie i starannie, przekonanie, iż zmierza ona do wywołania określonych skutków prawnych, to zaufanie tych osób do tak złożonego oświadczenia woli zasługuje na ochronę, z pominięciem autonomii osoby składającej to oświadczenie [R. Trzaskowski, w: J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny, 2021, art. 60, cz. 4; zob. także wyr. SN z 26.7.2012 r., II CSK 9/12, Legalis]. Zasada ta nie będzie mieć jednak zastosowania w każdym przypadku. Podstawowe znaczenie ma tutaj należyta staranność osoby działającej. Jeżeli bowiem mimo dołożenia należytej staranności osoba działająca nie mogła zapobiec błędnemu zinterpretowaniu jej zachowania przez odbiorców, to wówczas zachowanie takie nie jest traktowane jako oświadczenie woli [tak P. Machnikowski, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 60, Nb 3; tak również R. Trzaskowski, w: J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny, 2021, art. 60, cz. 4]. Warto w tym miejscu wspomnieć także o przytoczonym już wcześniej wyr. SN z 16.1.2013 r. (II CSK 302/12, Legalis), w którym stwierdził, iż wykładnia umów w pierwszej kolejności powinna uwzględniać rzeczywistą wolę stron zawierających umowę i taki sens wyraża art. 65 KC. Wymaga to zbadania nie tylko pojedynczego postanowienia danej umowy, lecz także analizy całości tej umowy. A zatem należy przyjąć taki sens oświadczenia woli, jaki wynika z logiki całego tekstu umowy (kontekst umowny). Kluczowe znaczenie dla współczesnej kombinowanej metody wykładni miała uchw. SN(7) z 29.6.1995 r. (III CZP 66/95, OSNC 1995, Nr 12, poz. 168), w której wskazał, że najważniejszą regułą interpretacji oświadczeń woli składanych indywidualnie adresatom jest rzeczywista wola stron. Aby zastosować tę metodę wykładni, należy wyjaśnić to, jak strony faktycznie zrozumiały złożone oświadczenie woli, a także przede wszystkim jaki sens łączyły z użytym w tym oświadczeniu woli zwrotem lub wyrażeniem. Jak wskazano, gdy ustalono, iż były to te same treści myślowe, pojmowany zgodnie sens oświadczenia woli należy uznać za wiążący. Ponadto ustalając sens oświadczenia woli ujętego w formie pisemnej, za podstawę wykładni przyjmuje się przede wszystkim tekst dokumentu. Poza tym dla stwierdzenia zgodnej woli stron mają także znaczenie związki treściowe pomiędzy ujętymi w tekście postanowieniami, okoliczności w jakich oświadczenie woli zostało złożone, cel oświadczenia woli wskazany w dokumencie lub zrekonstruowany na podstawie zawartych postanowień, a także wcześniejsze i późniejsze ustalenia i zachowania, czyli kontekst sytuacyjny.

Postać elektroniczna Jak już wcześniej wspomniano, oświadczenie woli może być także złożone w formie elektronicznej, co wynika wprost z treści art. 60 KC, nadanej mu ustawą z 18.9.2001 r. o podpisie elektronicznym (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 262 ze zm.), która w tej części weszła w życie z dniem 16.8.2002 r. Dodanie tej regulacji było jednak zbyteczne, gdyż i bez niej możliwe było uznanie zachowań wyrażonych w postaci elektronicznej za oświadczenia woli. Są to m.in. oświadczenia umieszczane na stronach internetowych czy też zawarte w wiadomościach e-mail, ale także zapisane na fizycznych nośnikach danych, przekazywanych następnie innej osobie. Należy w tym miejscu podkreślić, że oświadczeniem woli jest nie tylko treść przesłana bezpośrednio przez człowieka, ale także ta wygenerowana automatycznie przez program, choćby i na skutek jego awarii [tak. A. Janas, w: M. Fras, M. Habdas (red.), Kodeks cywilny, 2018, art. 60, cz. 4]. Pamiętać bowiem należy, iż bez względu na stopień zaawansowania technicznego, oświadczenia woli przesyłane są w postaci elektronicznej przez podmioty prawa cywilnego, a nie przez komputer. Jest to spowodowane tym, iż to człowiek zaprogramował maszynę, a zatem każda wysłana za jej pośrednictwem wiadomość, również automatycznie lub na skutek awarii, jest oświadczeniem woli złożonym przez podmiot, który z tej maszyny zdecydował się korzystać [tak M. Wojewoda, w: P. Księżak, M. Pyziak-Szafnicka (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Część ogólna, Lex/el. 2014, art. 60, cz. 42; tak również A. Janas, w: M. Fras, M. Habdas (red.), Kodeks cywilny, 2018, art. 60, cz. 4].

Przymus fizyczny lub psychiczny a oświadczenie woli W razie wystąpienia przymusu fizycznego nie mamy w ogóle do czynienia z oświadczeniem woli, zaś w sytuacji przymusu psychicznego złożone oświadczenie woli jest wadliwe. W przypadku przymusu fizycznego będziemy mieć do czynienia z faktem. W konsekwencji czynność prawna, w której miało być wyrażone dane oświadczenie woli, nie wywołuje skutków prawnych, właśnie z powodu braku oświadczenia woli. Jest to zatem czynność nieistniejąca (negotium non existens). W razie wystąpienia przymusu psychicznego mamy co prawda nadal zachowany charakter oświadczenia woli, lecz ów przymus wpływa na jego prawidłowość. Czynność prawna, która zostanie dokonana pod wpływem przymusu psychicznego, będzie zatem podlegać wzruszeniu ze względu na wady oświadczenia woli [P. Nazaruk, w: J. Ciszewski, P. Nazaruk (red.), Kodeks cywilny, art. 60, cz. 3].

Wady oświadczenia woli a wyzysk Polska koncepcja wad oświadczenia woli kształtowała się w toku prac legislacyjnych nad rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z 27.10.1933 r. – Kodeks zobowiązań (Dz.U. Nr 82, poz. 598). Na kształt uchwalonych w nim przepisów istotny wpływ miały obowiązujące wówczas w Polsce kodeksy: niemiecki, austriacki i francuski, a także szwajcarskie prawo zobowiązań. W efekcie tych prac powstał rozdział II ww. Kodeksu zobowiązań, zatytułowany „Wady oświadczenia woli” (art. 31–45). Uregulowano w nim oświadczenie złożone w stanie nieprzytomności lub zakłócenia czynności psychicznych wyłączających świadomą wolę, oświadczenie nie na serio i pozorne, złożone pod wpływem błędu, w wyniku groźby, podstępu i wyzysku [M. Gutowski, Z. Radwański, w: A. Olejniczak, Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego. Prawo cywilne – część ogólna. Tom 2, Warszawa 2019, dział IV, Nb 2]. Obecnie instytucja wyzysku funkcjonuje w ramach prawa zobowiązań Kodeksu cywilnego (art. 388), zaś wyzysk nie został wymieniony w części ogólnej KC jako jedna z wad oświadczeń woli, które zostały wymienione enumeratywnie w art. 82–87 KC i należą do nich: stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli (art. 82 KC), pozorność oświadczenia woli (art. 83 KC), błąd (art. 84 KC), zniekształcenie oświadczenia woli przez posłańca (art. 85 KC), podstęp (art. 86 KC) oraz groźba (art. 87 KC). Mimo to w doktrynie panuje spór co do tego, czy wyzysk powinien być traktowany jako jedna z wad oświadczenia woli, czy też nie. Bardziej uzasadniony wydaje się być jednak pogląd, że skoro wyzysk nie został umieszczony wśród wad oświadczeń woli w dziale IV tytułu IV księgi pierwszej KC, lecz dopiero w księdze trzeciej, obejmującej ogólne przepisy o zobowiązaniach umownych, to nie można go uznać za wadę oświadczenia woli. Ponadto art. 388 KC dotyczy jedynie sytuacji, gdy strony zobowiązują się do świadczeń wzajemnych, w których wartość jednego świadczenia rażąco przewyższa wartość świadczenia wzajemnego. W przypadku wad oświadczeń woli nie mamy do czynienia z takim ograniczeniem [A. Grzesiok-Horosz, w: M. Załucki (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2023, Legalis, dział IV, Nb 11; tak również Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna. System Prawa Prywatnego. Tom 2, Warszawa 2008, § 32, Nb 4; inaczej B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady oświadczenia woli, s. 12, gdzie stwierdzono, iż wyzysk należy do wad oświadczenia woli, a o miejscu unormowania zadecydował fakt, iż wyzysk ma miejsce jedynie w umowach, lecz takie zamieszczenie przepisu nie wpływa na jego naturę prawną. Wprowadzenie do stanu faktycznego tego przepisu elementów subiektywnych, do których należą przymusowe położenie, niedołęstwo, czy też niedoświadczenie osoby wyzyskiwanej, zdaniem autorki wskazuje na punkt widzenia, który jest charakterystyczny dla wad oświadczeń woli].

2. Stan wyłączający świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli

Podstawowe informacje Pierwszą wadą oświadczenia woli, prowadzącą do bezwzględnej nieważności złożonego oświadczenia woli, jest stan wyłączający świadome lub swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Co warto podkreślić, dla zaistnienia tej wady nie mają znaczenia przyczyny, które doprowadziły do stanu wyłączającego świadomość lub swobodę. Stan ten mógł nastąpić z dowolnych powodów, takich jak chociażby wymienione w art. 82 KC choroby psychiczne, niedorozwój umysłowy, czy też inne, nawet przemijające zaburzenia czynności psychicznych [tak również M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 82, cz. 1].

Wewnętrzne przyczyny stanu wyłączającego świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli Co istotne, stan wyłączający swobodne i świadome podjęcie decyzji i wyrażenie woli może być rozumiany jedynie jako stan, w którym możliwość podjęcia wolnego wyboru jest całkowicie, obiektywnie wyłączona, bez względu na przyczyny stanu psychicznego, w jakim znalazł się podmiot składający przedmiotowe oświadczenie woli. Stan ten musi wynikać jedynie z przyczyny wewnętrznej, umiejscowionej w tym podmiocie, nie zaś z okoliczności zewnętrznych, w których znalazł się ów podmiot. A zatem, nie mamy do czynienia ze stanem wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, gdy składamy nasze oświadczenie woli pod wpływem sugestii, czyjejś rady itp. W przeciwnym przypadku prawie każde oświadczenie woli byłoby dotknięte wadą [post. SN z 30.9.2022 r., I CSK 2212/22, Legalis; tak również M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, do art. 82, cz. 3].

Przykład Notariusz sporządził umowę sprzedaży lokalu mieszkalnego, który nabyło młode małżeństwo. Po czasie przyszedł do niego mężczyzna, twierdząc, iż on tak naprawdę nie chciał kupić tego lokalu mieszkalnego, lecz dokonał tego zakupu wraz z małżonką pod wpływem nacisków ze strony teściowej, a on sam chciałby powołać się na art. 82 KC, gdyż w jego opinii działał on w stanie wyłączającym swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli.

W takiej sytuacji nie ma mowy o stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, a złożone oświadczenie woli było skuteczne.

Brak świadomości i swobody Świadomość i swoboda dotyczą tutaj zarówno powzięcia decyzji, jak i wyrażenia woli. Brak świadomości i swobody musi być całkowity, albowiem w przepisie nie ma mowy o jakimkolwiek stopniowaniu tego stanu, lecz o całkowitym wyłączeniu. Zazwyczaj najczęstszą przyczyną stanu wyłączającego możliwość świadomego i swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli są choroby i różne zaburzenia psychiczne i nerwowe, działanie narkotyków, alkoholu, leków, rozwinięte zmiany miażdżycowe, hipnoza, wysoka gorączka itp. [S. Rudnicki, S. Dmowski, Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga pierwsza. Część ogólna, Warszawa 2011, art. 82; tak również M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 82, cz. 2]. Sąd Najwyższy w wyr. z 11.12.1979 r. (II CR 448/79, Legalis) stwierdził, iż stosunek psychiczny do podejmowanego zachowania się i jego skutków opiera się na przewidywaniu i woli. Oba te czynniki zakładają istnienie nieupośledzonego działania funkcji psychicznych, pozwalających na właściwe rozeznanie znaczenia i skutków swojego zachowania się i pokierowania swoim postępowaniem.

Sposób sformułowania art. 82 KC wskazuje, że możemy mieć do czynienia z brakiem „świadomości” albo „swobody” w powzięciu decyzji i wyrażaniu woli. Powiązanie ich spójnikiem „albo” wskazuje, iż do zastosowania art. 82 KC wystarczy, aby tylko jedna z tych przesłanek została spełniona. Nie można jednak założyć, iż art. 82 KC uwzględnia wystąpienie tylko jednej z tych alternatyw. Bez wątpienia wada oświadczenia woli prowadząca do jego bezwzględnej nieważności wystąpi także w przypadku wystąpienia obu tych przesłanek jednocześnie [M. Gutowski, Z. Radwański, w: A. Olejniczak, Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego. Tom 2, 2019, art. 82, Nb 13; tak również M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 82, cz. 3].

Stan wyłączający świadomość – definicja W KC nie znajdziemy definicji legalnej „stanu wyłączającego świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli”, lecz w doktrynie i judykaturze przyjęto, iż stan wyłączający świadomość to stan, w którym brakuje nam rozeznania, nie zdajemy sobie sprawy z własnych zachowań, ale także z zachowań innych osób. W takim stanie nie rozumiemy znaczenia ani skutków naszego postępowania. Jak już wcześniej wspomniano, stan ten musi wynikać z przyczyny wewnętrznej. Co ważne, granica pomiędzy stanem wyłączającym świadome powzięcie decyzji a stanem wyłączającym swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli jest płynna. Wynika to z faktu, że o swobodnym powzięciu decyzji i wyrażeniu naszej woli możemy mówić jedynie wtedy, gdy proces ten nie został zakłócony przez nieprawidłowo działającą psychikę, procesy myślowe itp. Stan wyłączający swobodę także musi wynikać z przyczyny wewnętrznej, tak samo jak stan wyłączający świadomość. A zatem, brakowi swobody co do zasady towarzyszyć będzie brak świadomości [zob. wyr. SN z 7.2.2006 r., IV CSK 7/05, Legalis; zob. także post. SN z 20.1.2014 r., II PK 230/13, Legalis; tak również M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 82, cz. 4]. Trzeba w tym miejscu również podkreślić, iż pojęcia braku świadomości nie można rozumieć dosłownie. Nie chodzi tutaj o całkowity zanik świadomości i ustanie funkcji mózgu, gdyż w takim przypadku osoba taka nie może dokonać żadnych czynności [zob. A. Grzesiok-Horosz, w: M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 82, Nb 4].

Co istotne, ocena zaistnienia stanu wyłączającego świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli musi być jednoznacznie stwierdzona. Należy każdorazowo ustalić, czy stan taki zachodził, czy też nie. Ocena zaś musi być dokonana co do stanu z chwili, w której wyrażone zostało przedmiotowe oświadczenie woli, a nie zaś z chwili, w której oświadczenie uznawane jest za złożone, czy też tym bardziej z chwili, w której dokonana została czynność prawna, w której skład wchodzi to oświadczenie [P. Sobolewski w: K. Osajda (red. serii), W. Borysiak (red. tomu), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2023, Legalis, art. 82, Nb 10; tak również R. Trzaskowski, w: J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny, 2021, art. 82, cz. 8]. Przede wszystkim nie można z góry założyć, iż jeżeli oświadczenie woli jest składane przez osobę chorą psychicznie lub niedorozwiniętą umysłowo, czy też nawet ubezwłasnowolnioną całkowicie lub częściowo, to taka czynność prawna jest z definicji dotknięta wadą oświadczenia woli. Osoby takie mogą w danej chwili działać z wystarczającym rozeznaniem, czyli w stanie tzw. lucidum intervallum (okresie remisji choroby) [zob. A. Grzesiok-Horosz, w: M. Załucki (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 82, Nb 4; zob. także M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 82, cz. 4]; por. także wyr. SA w Białymstoku z 15.10.2015 r., I ACa 491/15, Legalis].

Przykład Notariusz może dokonać czynności notarialnej np. w szpitalu psychiatrycznym. To, że dana osoba przebywa w takim miejscu, nie skazuje z góry dokonywanej czynności na bezwzględną nieważność z powodu wady oświadczenia woli wyrażonej w art. 82 KC. Należy jednak stwierdzić, czy dana osoba działa z dostatecznym rozeznaniem, czy rozumie skutki sporządzenia tej czynności, czy rozumie jej znaczenie itp. Do obowiązków notariusza dochodzi w tym momencie zaczerpnięcie informacji od biegłych, w tym przypadku lekarzy psychiatrów, czy osoba ta może złożyć oświadczenie woli. Stanowisko biegłych powinno być potwierdzone stosownym zaświadczeniem.

Dokonując czynności notarialnych także w innych miejscach, np. w szpitalu, który nie jest szpitalem psychiatrycznym, również należy upewnić się co do stanu świadomości osoby składającej nam oświadczenie woli. Jest to także wyraz staranności zawodowej notariusza. W tym celu należy porozmawiać z lekarzem prowadzącym o przyjętych przez pacjenta lekach, jego ogólnym stanie psychicznym i fizycznym, tak abyśmy mieli pewność, iż możemy dokonać czynności notarialnej. Słuszne wydaje się, że jeśli nie dokonujemy czynności notarialnej w miejscu, które z góry mogłoby sugerować brak świadomości u osoby składającej oświadczenie woli, to nie potrzeba nam wówczas zaświadczenia.

Warto również pamiętać, iż samo występowanie objawów choroby psychicznej, alkoholizm lub narkomania nie przesądzają o tym, że mamy do czynienia z niezdolnością do świadomego i swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli [zob. wyr. SN z 20.4.2017 r., II CSK 435/16, Legalis; zob. także post. SN z 14.3.2000 r., II CKN 489/00, Lex; tak również R. Trzaskowski, w: J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny, 2021, art. 82, cz. 7].

Domniemania faktyczne Ustalenie, iż w chwili wyrażenia oświadczenia woli osoba znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, może rodzić niemałe problemy. Stąd najczęściej polega to na odwołaniu się do domniemań faktycznych. Jeśli wykażemy, w oparciu o opinię biegłego, iż osoba, która wyraziła swoją wolę, cierpiała na chorobę psychiczną lub niedorozwój w okresie poprzedzającym to wyrażenie woli oraz w okresie po tym następującym, w oparciu o wiedzę medyczną dotyczącą trwałego charakteru takiego zaburzenia/choroby (wskazując, iż najprawdopodobniej w momencie wyrażenia woli choroba ta albo niedorozwój przyczyniły się do zaniku świadomości i swobody), to będziemy mogli skutecznie powołać się na wadę oświadczenia woli z art. 82 KC. Wówczas ciężar dowodu, że osoba ta znajdowała się w okresie wcześniej wspomnianego lucidum intervallum, spoczywa na stronie, która tę okoliczność podnosi [tak R. Trzaskowski, w: J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny, 2021, art. 82, cz. 11].

Sytuacja jest jednak bardziej skomplikowana w przypadku przejściowych zaburzeń psychicznych. Wówczas o stanie wyłączającym świadomość albo swobodę może świadczyć zachowanie się tej osoby w czasie wyrażenia woli (choć niekoniecznie, gdyż może się zachowywać neutralnie), a także mogą o nim świadczyć zdarzenia mające miejsce przed tym faktem (np. spożywanie dużych ilości alkoholu, zażycie narkotyków bądź innych środków odurzających, lecz również zdarzenia wywołujące szok, takie jak np. wypadek) oraz wydarzenia następujące po wyrażeniu woli, takie jak np. hospitalizacja [tak. R. Trzaskowski, w: J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny, 2021, art. 82, cz. 11]. Dla oceny stanu świadomości w chwili wyrażenia oświadczenia woli nie bez znaczenia jest także sam kształt tego oświadczenia, ponieważ jeśli będzie on nienaturalny, niekorzystny, to może to wskazywać na wyłączenie świadomości albo swobody [R. Trzaskowski, w: J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny, 2021, art. 82, cz. 11; por. R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2023, Legalis art. 82, Nb 6 i 8].

Termin na ustalenie nieważności Warto także odnotować, iż w KC nie przewidziano żadnego terminu, który miałby ograniczyć możliwość ustalenia nieważności oświadczenia woli złożonego w stanie wyłączającym świadomość albo swobodę. Sąd Najwyższy stwierdził zaś, iż ustalenie nieważności umowy z przyczyny złożenia oświadczenia woli w stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji jest także możliwe po śmierci tej strony, lecz pod warunkiem, że zebrano materiał, który wystarczy do udowodnienia, iż stan taki istniał w chwili składania oświadczenia woli. Ustalenia nieważności może żądać należący do kręgu spadkobierców ustawowych tej osoby, lecz dopiero po śmierci jako jej spadkobierca (wyr. SN z 27.4.1979 r., III CRN 56/79, OSNC 1979, Nr 12, poz. 244).

Art. 82 KC a ubezwłasnowolnienie częściowe i całkowite Zgodnie z art. 14 § 1 KC czynność dokonana przez osobę, która nie ma zdolności do czynności prawnych, jest nieważna. A zatem, w przypadku czynności dokonanych przez osoby ubezwłasnowolnione całkowicie nie mamy możliwości zastosowania art. 82 KC, gdyż czynności te z mocy prawa są nieważne [tak również M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 82, cz. 11]. W razie sporu co do ważności czynności prawnej wystarczy jedynie, że osoba całkowicie ubezwłasnowolniona powoła się na postanowienie o ubezwłasnowolnieniu. Sytuacja jest bardziej skomplikowana w przypadku chęci powołania się na art. 82 KC przez osobę cierpiącą na zaburzenia psychiczne, chorobę psychiczną, niedorozwój umysłowy itp., lecz nieubezwłasnowolnioną, gdyż żądając ustalenia nieważności czynności prawnej, będzie ona musiała wykazać, iż w chwili złożenia oświadczenia woli znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Przepis art. 82 KC znajdzie natomiast zastosowanie w przypadku złożenia oświadczenia woli przez osobę częściowo ubezwłasnowolnioną w stanie wyłączającym świadomość albo swobodę [tak M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 82, cz. 11].

Regulacje szczególne Ustawodawca wprowadził przepis szczególny regulujący sporządzenie testamentu w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli (art. 945 KC). Sporządzenie testamentu w tym stanie prowadzi do jego bezwzględnej nieważności. Jak już wcześniej wspomniano, oświadczenie woli złożone pod wpływem sugestii osób trzecich jest ważne (zob. post. SN z 30.9.2022 r., I CSK 2212/22, Legalis), gdyż przyczyny stanu wyłączającego świadomość albo swobodę muszą być „wewnętrzne”. Sytuacja wygląda jednak inaczej w przypadku testamentów, gdyż w judykaturze przyjęto, iż testament sporządzony przez spadkodawcę, który z powodu wieku i chorób osłabiających jego aktywność i siłę woli nie jest w stanie przeciwstawić się naciskom i sugestiom osób trzecich, pod których opieką pozostaje, jest nieważny (zob. post. SN z 14.12.2011 r., I CSK 115/11, Legalis). Ograniczenie swobody testatora w takim przypadku wynika de facto z przyczyny wewnętrznej: choroby lub wieku, przez które nie jest w stanie przeciwstawić się naciskom [tak P. Nazaruk, w: J. Ciszewski, P. Nazaruk (red.), Kodeks cywilny, art. 82, cz. 6]. W art. 945 § 2 KC ograniczony został jednak termin, w którym można powołać się na nieważność testamentu z powodu ww. wady. Zgodnie z tym artykułem, na nieważność testamentu może powołać się każda osoba mająca w tym interes prawny w terminie 3 lat od dnia, w którym dowiedziała się o przyczynie nieważności, lecz termin ten nie może być dłuższy niż 10 lat od chwili otwarcia spadku.

Szczególne unormowanie przewidziano także w KRO. Zgodnie z art. 15¹ KRO małżeństwo może być unieważnione, jeśli oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński zostało złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli. W przepisie tym pominięto swobodne wyrażenie woli. Unieważnienia małżeństwa może żądać osoba, która złożyła oświadczenie woli dotknięte tą wadą. W tym przepisie również zawarto termin zawity, w którym można żądać unieważnienia małżeństwa zawartego na podstawie wadliwego oświadczenia woli. Z żądaniem unieważnienia małżeństwa można wystąpić w terminie 6 miesięcy od ustania stanu wyłączającego świadome wyrażenie woli, lecz najpóźniej w terminie 3 lat od dnia zawarcia małżeństwa. W przypadku tego przepisu złożenie wadliwego oświadczenia nie prowadzi do jego bezwzględnej nieważności, lecz uprawnia do wniesienia powództwa o unieważnienie związku małżeńskiego. Co więcej, na mocy art. 18 KRO nie można unieważnić małżeństwa po jego ustaniu [tak również M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 82, cz. 12].

Obowiązki notariusza Notariusz jako podmiot zaufania publicznego jest szczególnie odpowiedzialny za eliminację ryzyka sporządzenia czynności notarialnej z udziałem osoby, która znajduje się w stanie wyłączającym świadomość albo swobodę powzięcia decyzji i wyrażenia woli. Notariusz musi upewnić się, czy nie zachodzą okoliczności świadczące o zaistnieniu wady oświadczenia woli uregulowanej w art. 82 KC. Jeśli zatem zaobserwujemy nietypowe, osobliwe zachowania budzące nasze wątpliwości co do stanu świadomości strony czynności notarialnej, powinniśmy się upewnić, czy jest świadoma tego, gdzie się znajduje, konsekwencji swoich czynów, czy nie zażywała leków mogących mieć wpływ na czynności psychofizyczne, czy nie zażywała narkotyków lub nie piła alkoholu. W doktrynie przyjmuje się, iż taki obowiązek na notariusza nakłada art. 86 PrNot, zgodnie z którym notariuszowi nie wolno dokonywać czynności notarialnej, jeżeli poweźmie wątpliwość, czy strona czynności notarialnej ma zdolność do czynności prawnych. W doktrynie powszechnie akceptuje się pogląd, zgodnie z którym art. 86 PrNot zakazuje notariuszowi odmówić czynności notarialnej nie tylko w sytuacji, w której dana osoba fizyczna nie legitymuje się odpowiednim stopniem zdolności do czynności prawnych, ale także w przypadku, gdy występuje u niej stan niemożności kierowania swoim postępowaniem lub braku zrozumienia dla jego znaczenia [tak R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 82, Nb 9], powołując się przy tym na wyr. SA w Łodzi z 11.7.2013 r. (I ACa 198/13, Legalis). W wyroku tym sąd stwierdził m.in., iż notariusz nie jest osobą, od której z racji posiadanej wiedzy specjalistycznej można oczekiwać dokładnych ustaleń dotyczących stanu świadomości strony czynności notarialnej. Należy jednak uznać, że fakt, iż notariusz nie jest w stanie precyzyjnie określić, w jakim stanie świadomości znajduje się strona czynności notarialnej, nie oznacza, iż notariusz jest zupełnie „ślepy” na wszelkie znaki świadczące o zaniku świadomości u strony. Nie powinien ich ignorować i nie powinien przyjąć oświadczenia woli od osoby ewidentnie pijanej, chorej lub nieświadomej. Co prawda nie da się wykluczyć, iż notariusz może przyjąć oświadczenie woli od osoby, która na pozór będzie w pełni świadoma, a w rzeczywistości wystąpi u niej brak świadomości lub swobody w podjęciu decyzji i wyrażeniu woli. Nie oznacza to jednak, iż notariusz ma wykonywać swoje obowiązki w sposób niedbały i nierzetelny, bo taka postawa nie przystoi zawodowi notariusza oraz jest niezgodna z zasadą staranności zawodowej.

3. Pozorność oświadczenia woli

Pozorność – definicja Drugą wadą oświadczenia woli, wyrażoną w art. 83 KC jest pozorność. Zachodzi ona wówczas, gdy strony dokonują czynności prawnej o określonej treści, jednak nie chcą wywołać żadnych skutków prawnych lub chcą wywołać inne skutki prawne niż te, jakie deklarują w pozornej (symulowanej) czynności prawnej. W judykaturze przyjęto, iż oświadczenie woli ma charakter pozorny, jeśli jest przez strony symulowane. Symulacja taka składa się z dwóch elementów. Pierwszym z nich jest chęć wywołania u osób trzecich przeświadczenia, że ich zamiarem jest wywołanie określonych skutków prawnych, objętych treścią ich oświadczenia woli, co jest niezgodne z prawdą. Drugim elementem jest tzw. akt konfidencji, czyli tajne porozumienie pomiędzy stronami, niedostępne dla osób trzecich, zgodnie z którym przedmiotowe oświadczenia woli nie mają wywrzeć zwykłych skutków prawnych. Jest to porozumienie, iż zamiar wyrażony w symulowanych oświadczeniach woli nie istnieje wcale, lub że istnieje inny zamiar od tego, jaki jest wyrażony w owych oświadczeniach. Co ważne, niezgodność zamiaru (rzeczywistego) stron z treścią czynności prawnej musi odnosić się do jej skuteczności prawnej, czyli do chęci wywołania określonego skutku, stosunku prawnego. Oznacza to, że nie będziemy mieć do czynienia z pozornością, jeśli strony wskażą nieprawdziwe pobudki zawarcia umowy, wskażą nieprawdziwe fakty, wskażą nieprawdziwe miejsce lub datę zawarcia umowy lub źle nazwą umowę [tak M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 83, cz. 1; tak również P. Nazaruk, w: J. Ciszewski, P. Nazaruk (red.), Kodeks cywilny, art. 83, cz. 2; zob. także wyr. SN z 18.3.2004 r., III CK 456/02, Legalis].

Przykład Strony postanowiły zawrzeć umowę darowizny nieruchomości. Jeśli jednak w rzeczywistości jedna strona przekaże drugiej stronie pieniądze, a oświadczą one przy akcie, iż jest to umowa darowizny, wówczas mamy do czynienia z czynnością pozorną. Umowa darowizny jest tutaj zawierana w celu ukrycia faktu zapłaty ceny oraz uniknięcia zapłaty podatku od czynności cywilnoprawnych.

Tzw. zastrzeżenie potajemne (reservatio mentalis) Należy pamiętać, że o czynności pozornej możemy mówić jedynie wówczas, gdy adresat naszego oświadczenia woli wie o tym, iż jest ono składane dla pozoru. W przeciwnym wypadku będziemy mieli do czynienia z tzw. zastrzeżeniem potajemnym (reservatio mentalis). Jeśli druga strona czynności nie wie o tym, że nie zamierzamy wywołać naszym oświadczeniem woli żadnych skutków prawnych, to nie możemy w tym wypadku pozbawić naszego oświadczenia woli skuteczności prawnej [tak M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 83, cz. 2; tak również P. Nazaruk, w: J. Ciszewski, P. Nazaruk (red.), Kodeks cywilny, art. 83, cz. 1; zob. wyr. SN z 8.6.1971 r., II CR 250/71, Legalis]. Czynność jednostronna również może być czynnością pozorną, jednak musi być skierowana do określonego adresata, który wie o tym, iż oświadczenie woli jest złożone dla pozoru. Pozornością nie będą natomiast dotknięte oświadczenia woli, które nie wymagają złożenia konkretnemu adresatowi, albo są składane organowi państwowemu, ponieważ w takim przypadku nie możemy mówić o wspomnianym wcześniej tajnym porozumieniu. Przykładem takich czynności są np. testament, przyrzeczenie publiczne czy też chociażby oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku [zob. R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 83, Nb 2; tak również M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 83, cz. 3; zob. także P. Nazaruk, w: J. Ciszewski, P. Nazaruk (red.), Kodeks cywilny, art. 83, cz. 3; tak również K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I, Warszawa 1997, s. 225, Nb 7].

Oświadczenie nie na serio Nie będziemy mieć do czynienia z czynnością pozorną, jeśli oświadczenie woli nie zostanie złożone dla pozoru, lecz nie na serio. Przy oświadczeniu woli złożonym dla pozoru co prawda nie chcemy wywołać żadnych skutków prawnych lub inne niż oświadczamy, lecz istnieje jednak pozór dokonania tej czynności. W przypadku oświadczeń woli składanych nie na serio nie mamy takiego pozoru. Wynika to już z samego kontekstu sytuacyjnego, w jakim wypowiadamy takie oświadczenie woli. Przykładem oświadczenia woli wyrażonego nie na serio jest chociażby wypowiedzenie kwestii przez aktora, czy też przykład podawany przez profesora podczas wykładu. Nie ma dla nas jako dla odbiorcy takiego „oświadczenia woli” wątpliwości, iż nie ma ono na celu wywołać żadnych skutków prawnych [tak Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne – część ogólna, Warszawa 2017, s. 284; tak również K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny, t. I, 1997, s. 224, Nb 2].

Dyssens jawny Od pozorności należy także odróżnić tzw. dyssens jawny. W sytuacji gdy złożone oświadczenie woli jest niejasne, wieloznaczne, nie można ustalić jego znaczenia w drodze wykładni, a strony są tego świadome, wówczas mamy do czynienia z dyssensem jawnym, a nie z pozornym oświadczeniem woli. Czynność prawna jest wówczas nieistniejąca [tak K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny, t. I, 1997, s. 224–225, Nb 3].

Rodzaje pozorności Pozorność dzieli się na dwa rodzaje, tj. pozorność zwykłą (czystą, bezwzględną, absolutną) oraz pozorność kwalifikowaną (względną, relatywną). Pozorność zwykła polega na tym, iż składając oświadczenie woli, nie chcemy wywołać żadnych skutków prawnych, a adresat oświadczenia woli się na to zgadza. Pozorność kwalifikowana polega natomiast na tym, iż składając oświadczenie woli, chcemy w rzeczywistości wywołać inne skutki prawne od tych, które wyraziliśmy w treści pozornego oświadczenia woli [R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 83, Nb 1; zob. również P. Nazaruk, w: J. Ciszewski, P. Nazaruk (red.), Kodeks cywilny, art. 83, cz. 5].

Przykład Czynnością pozorną (zwykłą) jest zawarcie przez przedsiębiorcę fikcyjnej umowy o pracę, zlecenia lub o dzieło, w wyniku której nie płaci on należnego pracownikowi wynagrodzenia, a pracownik nie wykonuje pracy i godzi się na to. Służy to obniżeniu należnych Skarbowi Państwa podatków, bowiem przedsiębiorca ten wykaże większe koszty.

Przykładem pozornej czynności kwalifikowanej jest natomiast pozorne zawarcie umowy sprzedaży, podczas gdy w rzeczywistości dokonujemy umowy darowizny, lecz nie chcemy, by darowizna ta była zaliczona na poczet schedy spadkowej.

Sankcje W zależności od rodzaju pozorności będziemy mieć do czynienia z różnymi konsekwencjami dotyczącymi czynności prawnej. Zgodnie z art. 83 § 1 zd. 1 KC, oświadczenie złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru jest nieważne. A zatem, nieważna jest cała czynność prawna, której elementem było to oświadczenie. Sankcja ta dotyczy jedynie pozorności zwykłej (czystej, bezwzględnej, absolutnej). Nie powstają żadne z zamierzonych skutków prawnych danej czynności. Inaczej sprawa wygląda w przypadku pozorności kwalifikowanej, gdyż zgodnie z art. 83 § 1 zd. 2 KC, ważność oświadczenia woli złożonego drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru w celu ukrycia innej czynności prawnej (czynności dysymulowanej) ocenia się według właściwości tej czynności. Nie powstaną więc skutki prawne wyrażone w oświadczeniu woli złożonym dla pozoru, ponieważ samo oświadczenie woli jest nieważne zgodnie ze zd. 1 omawianego przepisu. Jednak faktycznie zamierzone skutki ukrytej czynności powstaną, jeśli spełniono przesłanki ważności ukrytej czynności prawnej [tak R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 83, Nb 1]. Warto nadmienić w tym miejscu, że skutki prawne ukrytej czynności prawnej oraz skutki prawne czynności pozornej nie muszą się różnić, by móc powiedzieć o pozorności kwalifikowanej. O takiej pozorności możemy bowiem mówić nie tylko w sytuacji, gdy różnice pomiędzy czynnością deklarowaną (symulowaną) a ukrytą (dysymulowaną) dotyczą tzw. essentialia negotii, tj. składników czynności cywilnoprawnej, które określają typ tej czynności, ale również w sytuacji, gdy różnice te dotyczą innych, mniej istotnych elementów obu czynności prawnych. A zatem różnice te mogą dotyczyć także tzw. naturalia negotii, tj. składników treści czynności cywilnoprawnej, które są dla niej przedmiotowo nieistotne, jak również tzw. accidentialia negotii, tj. składników treści czynności cywilnoprawnej, które zostały przez strony czynności uznane za istotne i podniesione w jej treści, jednak nie wpływają one na istotę tej czynności. O czynności pozornej kwalifikowanej możemy zatem mówić w sytuacji, gdy rozbieżność pomiędzy uzgodnionymi w ramach aktu konfidencji oraz deklarowanymi na zewnątrz skutkami czynności cywilnoprawnej dotyczy tak istotnych elementów jak essentialia negotii, np. deklarujemy dokonanie czynności nieodpłatnej, podczas gdy w rzeczywistości dokonujemy czynności odpłatnej, jak również jedynie kształtu jednego z elementów tej umowy, takiego jak cena (gdy zaniżamy lub zawyżamy rzeczywistą cenę), podczas gdy samo zawarcie umowy sprzedaży nie jest przedmiotem pozorności [tak R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023,art. 83, Nb 1; zob. również wyr. SN z 18.3.1966 r., II CR 123/66, Legalis].

Jak wskazano powyżej, ważność dysymulowanej czynności prawnej (ukrytej) zależy od właściwości tej czynności. Przede wszystkim, musi być ona zgodna z zasadami ogólnymi, a zatem nie może ona być sprzeczna z ustawą, zasadami współżycia społecznego lub służyć obejściu ustawy. W przeciwnym wypadku czynność dysymulowana będzie bezwzględnie nieważna w całości lub w części (zob. art. 58 KC). Na mocy art. 58 § 3 KC, jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, to czynność ta pozostaje w mocy co do pozostałych jej części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez tych nieważnych postanowień czynność ta nie zostałaby w ogóle dokonana. Przykład częściowo nieważnej czynności dysymulowanej SN wskazał w wyr. z 6.10.2004 r. (I PK 545/03, OSNP 2005, Nr 24, poz. 388), w którym stwierdził, iż umowa o pracę, w której strony ustaliły niższe wynagrodzenie od tego, które w rzeczywistości jest wypłacane pracownikowi, jest nieważna na mocy art. 83 § 1 KC, ale ukryta pod nią umowa o pracę jest nieważna jedynie w części dotyczącej wyłączenia obowiązku zapłaty podatku i składek na ubezpieczenie zdrowotne [zob. także M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 83, cz. 7].

Zastrzeżenie formy ad solemnitatem Aby uznać dysymulowaną czynność prawną za ważną, muszą także zostać spełnione wszelkie przesłanki wskazane w przepisach szczególnych dotyczących właściwego rodzaju czynności. Dotyczy to w szczególności formy, w jakiej czynność ta powinna zostać dokonana, by uznać ją za ważną. W doktrynie i judykaturze występuje spór o to, czy forma ad solemnitatem jest zachowana w przypadku, gdy dokonamy czynności pozornej (symulowanej) w tej wymaganej formie, lecz ukryta czynność prawna nie została dokonana w owej formie. Ścierają się tutaj dwa stanowiska. Za pierwszym z nich SN opowiedział się w wyr. z 26.5.1983 r. (II CR 32/83, Legalis), w którym stwierdził, iż forma notarialna, w której została zawarta umowa pozorna, służy jednocześnie umowie ukrytej (dysymulowanej). Oznacza to, że jeśli doszło do zawarcia czynności pozornej w formie zastrzeżonej pod rygorem nieważności, to wówczas uznać należy, iż czynność ukryta również została dokonana w tej formie. Za tym, by uznać to stanowisko za słuszne, przemawia kilka argumentów. Wskazać należy, że czym innym jest forma oświadczenia woli, a czym innym forma czynności prawnej. Każda czynność prawna składa się co najmniej z oświadczenia woli i formy dokonania czynności prawnej. W zdecydowanej większości przypadków forma oświadczenia woli i forma dokonania czynności prawnej będą takie same, lecz zdarzają się wyjątki. Do takich zaliczyć można choćby testament allograficzny (art. 951 KC), w którym oświadczenie woli jest składane w formie ustnej, zaś formą tej czynności prawnej jest protokół. Przepisy mogą zatem zastrzegać formę szczególną zarówno do formy oświadczenia woli, jak też do formy dokonania czynności prawnej. A zatem jeśli przepisy przewidują formę szczególną dla złożenia oświadczenia woli i jest to forma inna niż ustna, wówczas w razie pozorności dysymulowana czynność prawna będzie nieważna. Ale jeżeli przepisy przewidują szczególną formę dla czynności prawnej, a nie dla oświadczenia woli, wówczas oświadczenie woli czynności ukrytej może zostać złożone ustnie i w razie pozorności należy przyjąć, że strony dokonały czynności ukrytej, a nie tej, którą pozornie oddaje treść złożonych oświadczeń woli (tak K. Osajda, Pozorność czynności prawnej a ważność czynności prawnej ukrytej, PPH 2012, Nr 4, s. 4–13). Ponadto za tym stanowiskiem przemawia fakt, że pozorność w prawie polskim jest dopuszczalna. Złożenie pozornego oświadczenia woli, o ile nie działa ono na niekorzyść osób trzecich, chronionych na podstawie art. 83 § 2 KC, nie prowadzi do nieważności czynności prawnej, ponieważ czynność prawna ukryta może pozostać ważna. A zatem wykładnia art. 83 KC nie powinna prowadzić do zakwestionowania tej zasady (K. Osajda, Pozorność czynności prawnej, s. 4–13). {Zasada priorytetu rzeczywistej woli stron umowy} Dodatkowo prezentowany pogląd wspiera zasada priorytetu rzeczywistej woli stron umowy przy jej wykładni, przed wolą wyrażoną w jej treści (art. 65 § 2 KC). Granicą tej zasady jest ochrona interesów osób trzecich, które mogą działać wyłącznie w zaufaniu do treści wyrażonego oświadczenia woli. Dodatkowo warto zauważyć, że interpretacja przeciwna (o której mowa poniżej) pozbawia doniosłości prawnej art. 83 § 1 zd. 2 KC. W sytuacji gdy przepisy prawa nie przewidują dla dokonania ukrytej czynności prawnej szczególnej formy, można przyjąć, że w rzeczywistości między stronami doszło do zawarcia dwóch, niezależnych od siebie czynności prawnych – pozornej (nieważnej) i ukrytej (ważnej). Wprowadzenie przez ustawodawcę art. 83 § 1 zd. 2 KC służy przypadkom, gdy dla czynności prawnej ukrytej przepisy zastrzegają formę szczególną pod rygorem nieważności, gdyż w takim przypadku nie da się na zasadach ogólnych utrzymać ważności tej czynności prawnej. A zatem pozbawienie wywierania takiego skutku przez art. 83 § 1 zd. 2 KC prowadzi w istocie do pozbawienia tego fragmentu omawianego przepisu znaczenia normatywnego (tak K. Osajda, Pozorność czynności prawnej, s. 4–13). Z analizy prawnoporównawczej również można wysnuć wnioski, iż w razie dokonania czynności prawnej pozornej w formie szczególnej zastrzeżonej dla dokonania czynności ukrytej pod rygorem nieważności należy uznać ukrytą czynność prawną za ważną. Model przeniesienia prawa własności Polska zaczerpnęła bowiem z prawa francuskiego, a nie niemieckiego, co doprowadziło do przyjęcia umowy o podwójnym skutku, a nie umowy obligacyjnej i rzeczowej. W prawie francuskim nie budzi zaś wątpliwości, że jeśli czynność prawna pozorna zostanie dokonana w formie wymaganej dla czynności ukrytej, to czynność ukryta będzie ważna (tak K. Osajda, Pozorność czynności prawnej, s. 4–13).

Forma ukrytej czynności prawnej Zgodnie z drugim stanowiskiem, które obecnie przeważa w judykaturze [tak M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 83, cz. 8], ukryta czynność prawna musi zostać dokonana w zastrzeżonej formie szczególnej, by można było uznać ją za ważną. W wyr. SN z 12.12.2001 r. (V CKN 631/00, OSNC 2002, Nr 7–8, poz. 91) stwierdzono, iż umowa sprzedaży nieruchomości ukryta pod pozorną darowizną nie czyni zadość wymaganiu formy szczególnej aktu notarialnego nawet wtedy, gdy pozorna umowa darowizny została dokonana w formie aktu notarialnego, a umowa dysymulowana jest zawsze nieważna (podobnie uchw. SN z 22.5.2009 r., III CZP 21/09, OSNC 2010, Nr 1, poz. 13). Za stanowiskiem tym przemawia fakt, że wykładnia przepisu o pozorności nie może stanowić zachęty do dokonywania czynności prawnych pozornych. Należy bowiem pamiętać, że czynności pozorne służą często do obejścia prawa, takiego jak np. uniknięcie zapłacenia wyższego podatku poprzez zaniżenie ceny, czy też pranie brudnych pieniędzy poprzez zawyżenie ceny. Dlatego należy dążyć do tego, by zawęzić katalog przypadków, gdy czynność prawna ukryta będzie ważna. W tym celu przyjęto, że gdy dla dokonania czynności prawnej ukrytej zastrzeżono wymaganie formy szczególnej ad solemnitatem, to czynność ta będzie zawsze nieważna. Przeciwko „skorzystaniu” z formy czynności pozornej przez czynność ukrytą przemawia również to, że czynność pozorna jest bezwzględnie nieważna. {Skutki nieważnej czynności prawnej pozornej} A zatem, czynność prawna pozorna jako nieważna nie wywołuje żadnych skutków prawnych. Sprzeczne z takimi konsekwencjami nieważności czynności prawnej byłoby zatem przyjęcie, że forma czynności prawnej bezwzględnie nieważnej wywołuje skutki prawne jako element ważnej czynności prawnej ukrytej. Ponadto wskazuje się, że w przypadku zastrzeżenia formy szczególnej ad solemnitatem niezbędne jest, by przynajmniej essentialia negotii czynności prawnej zostały w tej formie wyrażone. A zatem co do zasady w przypadku czynności ukrytej essentialia negotii właściwe dla tego rodzaju czynności nie zostaną wyrażone w wymaganej formie, co prowadzi do wniosku, że czynność prawna nie może być ważna (tak K. Osajda, Pozorność czynności prawnej, s. 4–13). Należy także wskazać, że art. 158 zd. 2 KC wyraźnie stwierdza, że zobowiązanie do przeniesienia własności nieruchomości, będące podstawą do przeniesienia tej własności, powinno być w akcie wymienione. Oznacza to, że powinna być ujawniona prawdziwa causa czynności. Niewystarczające jest nazwanie umowy sprzedażą, jeśli w rzeczywistości strony chciały umówić darowiznę lub na odwrót (tak K.P. Sokołowski, Użyczenie formy ad solemnitatem przez czynność symulowaną czynności dysymulowanej, Przęgląd Sądowy 2013, Nr 7–8, s. 115–131, pkt 5.1).

Bezwzględna nieważność Oświadczenie woli złożone drugiej stronie dla pozoru jest bezwzględnie nieważne. Każda osoba, która ma w tym interes prawny, w tym strona, może powołać się na nieważność czynności prawnej, która zawiera pozorne oświadczenie woli (zob. art. 189 KPC). Podniesienie zarzutu pozorności, a także żądanie ustalenia nieważności czynności prawnej z powodu oświadczenia woli, które zostało złożone dla pozoru, nie podlega przedawnieniu ani prekluzji [tak M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 83, cz. 5; tak również K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny, t. I, 1997, s. 226, Nb 11].

Ochrona osób trzecich Wiele czynności cywilnoprawnych wpływa także na sytuację osób trzecich. Strony mogą wyposażać osoby trzecie w prawa, czy też stwarzać im korzystną sytuację prawną. Ponadto osoby trzecie same mogą dokonywać czynności prawnych w oparciu o zaufanie do stanu prawnego ukształtowanego przez czynności prawne stron. Na mocy art. 83 § 2 KC przyznano ochronę dobrej wiary i zaufania osób trzecich, które w wyniku odpłatnej czynności prawnej, dokonanej na podstawie pozornego oświadczenia, nabyły prawo lub zostały zwolnione od obowiązku. Ochrona ta nie jest jednak bezwarunkowa. Odnosi się ona jedynie do osób, które dokonały czynności prawnej odpłatnej i w dobrej wierze, tj. nie wiedziały o pozorności czynności stanowiącej podstawę dokonanego na ich rzecz przysporzenia [tak A. Jedliński, w: A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I. Część ogólna, Warszawa 2012, art. 83, cz. 22]. Przyznając osobom trzecim tę szczególną ochronę, ustawodawca wprowadził równocześnie wyjątek od zasady nemo plus iuris in alium transferre potest quam ipse habet, tj. od zasady, w myśl której nie można przenieść na drugą osobę więcej praw, niż samemu się posiada [tak M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 83, cz. 9].

Osobami trzecimi są podmioty, które nie uczestniczyły w składaniu ani odbieraniu pozornego oświadczenia woli, z wyjątkiem: następcy prawnego pod tytułem ogólnym strony pozornej czynności prawnej, a także małżonka strony pozornej czynności prawnej, jeśli rzecz lub prawo będące przedmiotem pozornej czynności prawnej należą do majątku wspólnego małżonków lub też w normalnym trybie powinny wejść w skład tego majątku [tak K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny, t. I, 1997, s. 227, Nb 15]. Warto także podkreślić, iż u osoby trzeciej domniemywa się istnienie dobrej wiary na podstawie art. 7 KC. Wskazane domniemanie można jednak obalić, wykazując, że osoba trzecia miała świadomość, iż nabywa prawo lub jest zwalniana z obowiązku przez osobę, która przedmiot transakcji nabyła na podstawie pozornego oświadczenia woli [zob. M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 83, cz. 10].

4. Błąd oraz zniekształcenie oświadczenia woli przez posłańca

Błąd – definicja Błąd jest kolejną wadą oświadczenia woli. Kodeks cywilny co prawda nie definiuje pojęcia błędu, lecz przyjęto, że błąd występuje, jeżeli osoba, która złożyła oświadczenie woli, działała pod wpływem mylnego wyobrażenia o rzeczywistości albo jej elemencie, tudzież działała pod wpływem braku takiego wyobrażenia [tak P. Nazaruk, w: J. Ciszewski, P. Nazaruk (red.), Kodeks cywilny, art. 84; tak również A. Jedliński, w: A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny, t. I, 2012, art. 84, cz. 1; tak również M. Królikowski, Błąd jako wada oświadczenia woli strony umowy, Warszawa 2014, s. 3]. A zatem osoba składa oświadczenie pod wpływem błędu, gdy rzeczywistość oraz wyobrażenie o niej u składającego oświadczenie woli rozmijają się [tak również M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 84, cz. 1]. Co istotne, znaczenie ma jedynie błąd występujący w momencie składania przez stronę oświadczenia woli. {Moment błędu} Mylne wyobrażenia zatem występujące przed zawarciem umowy, a także późniejsze mylne wyobrażenia nie mają znaczenia z perspektywy omawianego przepisu (tak M. Królikowski, Błąd jako wada oświadczenia woli, s. 3).

Działanie pod wpływem błędu Należy także podkreślić, że jeżeli osoba dostrzega otaczającą rzeczywistość w sposób prawidłowy, lecz wyciąga mylne wnioski albo dokonuje niekorzystnych dla siebie wyborów i decyzji, to nie można powiedzieć, że działała pod wpływem błędu. Jak wskazał SN w wyr. z 9.8.2018 r. (V CSK 435/17, Legalis), nie mamy do czynienia z błędem, jeśli składający oświadczenie znał otaczającą go rzeczywistość i rozumiał okoliczności, ale wyciągał z nich niewłaściwe wnioski i podjął niesłuszną, czy też niekorzystną dla siebie decyzję. Błąd polega na nieprawidłowości widzenia, a nie na braku umiejętności przewidywania i wnioskowania. Nie obejmuje też motywacji do dokonania określonej czynności oraz musi dotyczyć jedynie stanu istniejącego w momencie zawierania umowy, a nie okoliczności, które zaistniały w momencie jej wykonania i skłoniły stronę do refleksji, iż podjęta decyzja była błędna.

Mylne wyobrażenie o rzeczywistości Mylne wyobrażenie o rzeczywistości może powodować skutki określone w art. 84 KC jedynie wówczas, gdy zostaną spełnione ściśle określone w tym przepisie przesłanki. Po pierwsze, błąd ten musi dotyczyć treści czynności prawnej, po drugie, musi on być błędem istotnym (art. 84 §2 KC), zaś w przypadku oświadczeń woli składanych innej osobie, uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli jest możliwe tylko wówczas, gdy błąd ten został wywołany przez osobę, której złożyliśmy oświadczenie woli, choćby bez jej winy, albo gdy o błędzie wiedziała lub z łatwością mogła go zauważyć (ograniczenie to nie dotyczy czynności nieodpłatnych). Jedynie błąd, który zawiera wszystkie wspomniane cechy, można uznać za prawnie doniosły [tak R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 84, Nb 1].

Uchylenie się od skutków prawnych Doniosłość błędu oznacza, że jego wystąpienie pozwala na uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli, które zostało złożone pod jego wpływem, na podstawie art. 88 KC. Oświadczenie woli złożone pod wpływem błędu jest bowiem dotknięte sankcją względnej nieważności (wzruszalności) [tak K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny, t. I, 1997, s. 233, Nb 1]. Samo złożenie oświadczenia woli pod wpływem błędu nie powoduje zatem nieważności czynności prawnej. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu następuje przez złożenie drugiej stronie (adresatowi pierwotnego, wadliwego oświadczenia woli) takiego oświadczenia na piśmie. Forma pisemna owego oświadczenia jest zastrzeżona dla celów dowodowych. Ponadto, na mocy art. 88 § 2 KC, możliwość uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu została ograniczona rocznym terminem zawitym. Uprawnienie takie wygasa bowiem z upływem roku od wykrycia błędu. Unieważnienie czynności prawnej na skutek oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu następuje bez udziału sądu i działa wstecz (ex tunc) [tak M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 84, cz. 10 i 11].

Dyssens Od błędu należy rozróżnić pojęcie dyssensu, czyli nieporozumienia. Jeżeli bowiem oświadczenia stron umowy nie są ze sobą zgodne, wówczas nie możemy mówić o błędzie, a do zawarcia umowy w ogóle nie dochodzi. W przypadku dyssensu nie ma potrzeby badać przesłanek błędu i stosować art. 88 KC [tak R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 84, Nb 2]. Dyssens może mieć charakter jawny lub ukryty. W przypadku dyssensu jawnego dla obu stron jest jasne, że do zawarcia umowy nie doszło. Jeżeli jednak mamy do czynienia z dyssensem ukrytym, wówczas należy ustalić, czy użyte w umowie sformułowania oznaczały dla wszystkich stron to samo [tak A. Jedliński, w: A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny, t. I, 2012, art. 84, cz. 5].

Treść czynności prawnej Należy pamiętać, że błąd nie musi dotyczyć jedynie essentialia negotii danej czynności prawnej, ale musi dotyczyć elementu jej treści. Treść czynności prawnej zawarta jest przede wszystkim w oświadczeniu lub oświadczeniach woli, choć wynika również z ustawy, z zasad współżycia społecznego, a także z ustalonych zwyczajów. Odczytanie treści czynności prawnej wymaga zastosowania odpowiednich reguł interpretacji. Za treść czynności prawnej nie uznaje się jedynie elementów wyrażonych w oświadczeniach woli stron tej czynności, ale są nią także jej elementy wynikające z przepisów, z zasad współżycia społecznego, czy też ustalonych zwyczajów (art. 56 KC). Strony nie zawsze zdają sobie jednak sprawę z tego, jakie skutki nieujęte w ich oświadczeniach woli wywoła dokonana przez nie czynność. Mamy wtedy do czynienia z błędem co do prawa, a w orzecznictwie przyjęto, iż możliwe jest uchylenie się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem takiego błędu [A. Jedliński w: A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny, t. I, 2012, art. 84, cz. 2]. Mamy tutaj zatem do czynienia z ograniczeniem zasady ignorantia iuris nocet (nieznajomość prawa szkodzi) [tak K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny, t. I, 1997, s. 229, Nb 5; tak również R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 84, Nb 7; podobnie A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1996, s. 285, gdzie wskazano, iż na błąd co do prawa można powołać się tylko wtedy, gdy są spełnione wszystkie przesłanki prawnej doniosłości błędu, a przede wszystkim, gdy dotyczy on treści oświadczenia woli, a nie okoliczności leżących poza tą treścią]. Za przykład może posłużyć nam chociażby wyr. SN z 6.6.2003 r. (IV CK 274/02, Legalis), w którym sąd stwierdził, że przez wykrycie błędu co do prawa należy rozumieć zniesienie różnicy pomiędzy stanem wyobrażanym przez składającego oświadczenie woli a stanem rzeczywistym, opartym na wykładni i praktyce stosowania prawa. Sąd Najwyższy w wyr. z 24.1.1974 r. (II CR 761/73, OSP 1975, Nr 11, poz. 238) wyraźnie stwierdził, że można się uchylić od skutków prawnych oświadczenia woli nie tylko, gdy błąd dotyczy okoliczności faktycznych, ale także okoliczności prawnych. Błąd ten musi być jednak istotny i odnosić się do treści owej czynności prawnej.

Treść czynności prawnej a skutki czynności prawnej Stanowisko reprezentowane przez m.in. A. Jedlińskiego, K. Pietrzykowskiego, R. Strugałę, A. Woltera, J. Ignatowicza czy K. Stefaniuka jest co prawda najpopularniejsze, ale istnieje także drugi pogląd, zgodnie z którym dalsze, nieuregulowane bezpośrednio w czynności prawnej skutki prawne, wynikające z przepisów prawnych, zasad współżycia społecznego czy też ustalonych zwyczajów nie należą do treści czynności prawnej. Mylne wyobrażenie o nich nie stanowi zatem błędu dotyczącego treści czynności prawnej. Jeżeli natomiast do ustalonej przez strony treści czynności prawnej zostały wprowadzone elementy błędnie uznane za obligatoryjnie narzucone przez obowiązujące przepisy, wówczas błąd taki należy traktować tak samo jak błąd co do okoliczności objętych treścią oświadczenia woli (tak Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne, 2017, s. 286). Podobne zdanie wyraził również J.M. Kondek, według którego pojęcie „treści czynności prawnej” nie jest tożsame z pojęciem „skutków” tej czynności. Wynika to z odróżnienia przez art. 56 KC skutków czynności prawnej w niej wyrażonych od tych wynikających z ustawy, zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów. Czym innym są zatem skutki czynności prawnej wynikające ze źródeł wskazanych przez art. 56 KC, a czym innym jest treść czynności prawnej, czyli to, co zostało w tej czynności prawnej wyrażone. Jeżeli koniecznym elementem czynności prawnej jest oświadczenie woli, to treścią czynności prawnej jest treść oświadczeń woli składających się na tę czynność. Prowadzi to do wniosku, że w skład treści czynności prawnej nie wchodzą przepisy prawa i normy wynikające z zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów, które kształtują skutki tej czynności prawnej. A zatem błąd dotyczący treści czynności prawnej nigdy nie może być błędem co do prawa (tak J.M. Kondek, Podstęp a błąd. Wybrane zagadnienia, Przegląd Sądowy 2015, Nr 2, s. 44).

Elementy stosunku prawnego, których dotyczy błąd Prawnie istotny błąd może odnosić się do wszelkich elementów stosunku prawnego, a zatem jego podmiotów, przedmiotu oraz treści. Tak więc błąd może dotyczyć obowiązków i uprawnień, przedmiotu świadczenia lub jego cech (właściwości, liczby, wartości), czy też strony czynności prawnej.

Przykład Zawarcie umowy kupna repliki obrazu będąc przekonanym, że przedmiotem transakcji był jego oryginał.

Zlecenie stworzenia projektu domu osobie, która nie posiada do tego kwalifikacji.

Zawarcie umowy z innym podmiotem, niż zakładano.

Błąd co do okoliczności Nie będziemy mieć jednak do czynienia z błędem prawnie doniosłym w sytuacji, gdy błąd ten dotyczy naszych mylnych wyobrażeń co do okoliczności nieuregulowanych w czynności prawnej, nawet jeśli wywarły one wpływ na to, że zawarliśmy daną czynność. Błąd taki jest określany „błędem w pobudce” i jest on przeciwieństwem błędu co do treści czynności prawnej oraz nie stanowi on błędu doniosłego prawnie [tak R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 84, Nb 5; zob. także wyr. SN z 19.10.2000 r., III CKN 963/98, OSNC 2002, Nr 5, poz. 63].

Przykład Zawarcie umowy pod wpływem błędnego przekonania, że kontrahent jest wypłacalny.

Zawarcie umowy kupna lokalu mieszkalnego w sytuacji, gdy nabywca dysponuje określoną sumą pieniężną i pozostaje w mylnym przekonaniu, że suma ta wystarczy na wykończenie owego lokalu mieszkalnego.

Błąd w pobudce W doktrynie przyjęto jednak, że błąd w pobudce może stać się błędem doniosłym prawnie, jeśli motyw, pobudka dokonania czynności prawnej zostanie włączona do jej treści, np. przez sformułowanie preambuły do umowy, w której zostaną opisane cele dokonania określonej czynności oraz motywy ku temu. Wówczas wprowadzone w preambule cele stają się treścią czynności prawnej, a błąd co do faktów wymienionych w preambule, tj. okoliczności zawarcia danej czynności, staje się błędem doniosłym prawnie [tak A. Jedliński, w: A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny, t. I, 2012, art. 84, cz. 4; tak również R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 84, Nb 6].

Błąd istotny Prawnie doniosłym błędem jest błąd istotny. Ustawa wskazuje, iż błąd można za taki uznać, jeżeli uzasadnia przypuszczenie, że w jego braku nie doszłoby do złożenia przedmiotowego oświadczenia woli lub oświadczenie woli miałoby inną treść, albo w ogóle nie dokonano by czynności prawnej. Zgodnie z art. 84 § 2 KC takiego przypuszczenia należy dokonać na podstawie „rozsądnej oceny”, co oznacza, iż oceny istotności błędu należy dokonać na podstawie kryterium obiektywnego. Trzeba zatem rozstrzygnąć, jak powinna zachować się abstrakcyjna, racjonalnie działająca osoba, która ocenia sprawę rozsądnie i nie działa pod wpływem owego błędu [tak M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, rt.. 84, cz. 7; tak również R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 84, Nb 8]. Jeżeli natomiast okoliczność, której dotyczy przedmiotowy błąd, była istotna z perspektywy decyzji o dokonaniu danej czynności prawnej jedynie dla tej konkretnej osoby, która złożyła oświadczenie woli, wówczas mamy do czynienia z błędem istotnym subiektywnie. W doktrynie przyjęto pogląd, zgodnie z którym dla oceny istotności błędu należy wziąć pod uwagę jedynie kryterium obiektywne, gdyż o subiektywnej doniosłości błędu informuje nas przede wszystkim fakt, iż dana osoba złożyła oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli na postawrt.art. 88 KC [tak M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, rt.art. 84, cz. 7; inaczej R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, rt.art. 84, Nb 8, który wskazuje, iż prawnie relewantny błąd musi być istotny zarówno obiektywnie, jak i subiektywnie].

Druga strona Prawna doniosłość błędu w przypadku czynności odpłatnych poza ustaleniem, iż błąd ten jest istotny i dotyczy treści owej czynności, wymaga ustalenia także jeszcze jednej, dodatkowej okoliczności. Zdanie 2 art. 84 § 1 KC stanowi, iż możemy uchylić się od skutków prawnych oświadczenia woli, które zostało złożone innej osobie, jeżeli błąd ten został wywołany przez tę osobę (nawet bez jej winy), lub gdy wiedziała o błędzie oraz gdy z łatwością mogła ów błąd zauważyć. Ograniczenie to nie dotyczy nieodpłatnych czynności prawnych. Regulacja ta będzie się odnosić w zasadzie do większości sytuacji, ponieważ umowy są najczęstszą formą dokonywanych czynności prawnych. Ponadto do rzadkości należą czynności prawne jednostronne, które nie są skierowane do określonego adresata.

Złożenie fałszywego zapewnienia Przede wszystkim błąd może zostać wywołany przez złożenie fałszywego zapewnienia i nie ma tutaj znaczenia, czy składający owe zapewnienie wie o tym, że jest fałszywe. Co ważne, SN w wyr. z 9.9.2022 r. (II CSKP 264/22, Legalis) uznał, że zachowanie adresata oświadczenia woli nie musi być wyłączną przyczyną powstania błędu. Aby uznać, iż wywołał on ów błąd, wystarczy jedynie stwierdzenie, że jego zachowanie było współprzyczyną błędu. Przez zaniechanie również można wywołać błąd, lecz dotyczy to tylko sytuacji, w których adresat oświadczenia woli miał obowiązek udzielić osobie składającej oświadczenie woli stosownych informacji, które pozwoliłyby uniknąć błędu lub go wykryć [tak R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 84, Nb 11]. To, czy adresat oświadczenia woli wiedział o błędzie lub mógł go z łatwością zauważyć, również wpływa na ocenę prawnej doniosłości błędu. Jest to spowodowane tym, iż jeżeli adresat oświadczenia woli nie wykazał się starannością, to ochrona jego interesów jest mniej istotna od ochrony interesów błądzącego [tak R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 84, Nb 12].

Oświadczenia i zapewnienia a błąd Przede wszystkim należy rozróżnić oświadczenia i zapewnienia niedotyczące bezpośrednio przedmiotu umowy od takich, które go bezpośrednio dotyczą. Wskazuje się, że w przypadku tych pierwszych nieprawdziwość oświadczenia lub zapewnienia nie powinna stanowić podstawy do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli na podstawie omawianego przepisu o błędzie. Owe oświadczenia i zapewnienia nie służą bowiem kształtowaniu wiedzy i stanu świadomości drugiej strony, lecz służą jedynie alokacji ryzyka, poprzez stworzenie podstawy dla gwarancyjnej odpowiedzialności odszkodowawczej składającego owe oświadczenia i zapewnienia. A zatem skutkiem „nieprawdziwości” złożonych w umowie oświadczeń i zapewnień niedotyczących bezpośrednio przedmiotu umowy będzie jedynie odpowiedzialność odszkodowawcza. Nie powinno się z tej „nieprawdziwości” wywodzić pozaodszkodowawczych skutków prawnych, gdyż nie w takim celu owe oświadczenia i zapewnienia są zamieszczane w umowie. Jeżeli bowiem niektóre z tych oświadczeń i zapewnień są na tyle istotne, to strony mogą zawrzeć w umowie postanowienie, że w razie ich nieprawdziwości przysługuje prawo odstąpienia od umowy [tak J. Jastrzębski, Oświadczenia i zapewnienia (representations and warranties) a wady oświadczenia woli, PPH 2014, Nr 1, s. 4–12, pkt 8].

Klauzula w umowie o oświadczeniach i zapewnieniach zbywcy Podobnie sprawa wygląda w przypadku zawarcia w umowie klauzuli, iż nabywca zdecydował się zawrzeć umowę w oparciu o oświadczenia i zapewnienia złożone przez zbywcę, a bez takich oświadczeń i zapewnień nie zawarłby umowy. Klauzula taka oznacza jedynie, że nabywca zgodził się zawrzeć umowę przy określonej alokacji ryzyka, poprzez wykorzystanie gwarancyjnej odpowiedzialności odszkodowawczej (tak J. Jastrzębski, Oświadczenia i zapewnienia, s. 4–12, pkt 6).

Oświadczenia i zapewnienia dotyczące bezpośrednio przedmiotu umowy Inaczej jest w przypadku oświadczeń i zapewnień dotyczących bezpośrednio przedmiotu umowy, gdyż one niejako potwierdzają ponoszenie przez zbywcę ryzyk dotyczących przedmiotu umowy, lecz nie dokonują ich realokacji. Jest to spowodowane tym, że zbywca ponosi odpowiedzialność za istnienie i przysługiwanie mu przedmiotu umowy wolnego od praw osób trzecich nawet w przypadku, gdyby żadne zapewnienia i oświadczenia nie zostały złożone. Nabywca ma zaś prawo oczekiwać stanu prawnego zgodnego z modelem danej czynności prawnej obejmującej zbycie owego przedmiotu, a nie jedynie alokacji ryzyka związanego z niezgodnością. Stanowi to podstawę do tego, by „nieprawdziwość” oświadczeń i zapewnień dotyczących bezpośrednio przedmiotu umowy traktować jako podstawę do uchylenia się od skutków prawnych złożonego oświadczenia woli na podstawie omawianego przepisu o błędzie (tak J. Jastrzębski, Oświadczenia i zapewnienia, s. 4–12, pkt 10).

Zniekształcenie oświadczenia woli przez posłańca Posłaniec to osoba, która nie składa oświadczenia woli, lecz przenosi (przekazuje) gotowe oświadczenie woli innej osoby [tak K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny, t. I, 1997, s. 230, Nb 1]. Za posłańca należy uznać m.in. operatora usług teleinformatycznych (tak Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne, 2017, s. 287). Zgodnie z dyspozycją art. 85 KC, zniekształcenie oświadczenie woli przez posłańca ma takie same skutki co błąd przy złożeniu oświadczenia. Podkreślić należy, że posłańcem jest osoba, którą składający oświadczenie woli wybrał i użył do przesłania owego oświadczenia woli. Jeżeli zatem ktoś przekazuje cudze oświadczenie woli, mimo iż nie został do tego wyznaczony lub dane oświadczenie woli nie zostało w ogóle wyrażone, wówczas art. 85 KC nie znajdzie zastosowania, a oświadczenie takie nie wiąże nadawcy [tak M. Gutowski, Z. Radwański, w: A. Olejniczak, Z. Radwański (red.), System Prawa Prywatnego, t. 2, 2019, art. 84, Nb 77].

Przede wszystkim przepisu art. 85 KC nie można odczytywać dosłownie. Prowadziłoby to bowiem do mylnego przeświadczenia, że skutki prawne błędu powstaną przy każdym zniekształceniu treści oświadczenia woli przez posłańca, bez względu na okoliczności. Wykładnię taką należy odrzucić ze względu na ochronę adresata oświadczenia woli. Aby zniekształcenie oświadczenia woli przez posłańca mogło wywrzeć skutki tożsame ze skutkami błędu, konieczne jest, by posiadało ono określone cechy, takie same jak cechy błędu. A zatem w przypadku odpłatnych czynności prawnych uchylenie się od skutków zniekształconego oświadczenia woli może nastąpić tylko wówczas, gdy adresat tego oświadczenia woli wywołał to zniekształcenie (świadomie lub nieświadomie), bądź o zniekształceniu wiedział albo mógł z łatwością to zauważyć. Ponadto, aby uchylić się od skutków prawnych zniekształconego oświadczenia woli, należy najpierw uznać, iż zniekształcenie to miało charakter istotny – analogicznie jak przy ocenie istotności błędu [tak R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 85, Nb 1; tak również Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne, 2017, s. 287].

Ponadto należy odróżnić przypadkową zmianę oświadczenia woli, czyli jego zniekształcenie, od celowej zmiany treści tego oświadczenia. Jedynie zniekształcenie oświadczenia woli jest objęte zakresem zastosowania art. 85 KC. W przypadku celowej zmiany oświadczenia woli posłaniec de facto nie przekazuje oświadczenia woli, lecz sam je tworzy [tak R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 85, Nb 3].

Posłaniec bierny i czynny oraz przedstawiciel bierny Omawiając przedmiotowy przepis, należy także wspomnieć o tzw. posłańcu biernym, wobec którego nie znajdzie zastosowania art. 85 KC. Pod pojęciem posłańca biernego rozumie się osobę upoważnioną lub taką, którą uważa się za upoważnioną do przyjęcia oświadczenia woli w celu dalszego przekazania go adresatowi. Jest on środkiem odbioru oświadczenia, tzw. żywą skrzynką odbiorczą (tak M. Giaro, Zarys koncepcji posłannictwa biernego, Przegląd Sądowy 2018, Nr 4, s. 42–62, pkt 2). Istnieją dwa poglądy co do chwili złożenia oświadczenia woli powierzanego posłańcowi biernemu. Zgodnie z pierwszym z nich, reprezentowanym przez A. Szpunara, oświadczenie woli jest złożone z chwilą dojścia do posłańca biernego, podobnie jak w przypadku przedstawiciela biernego (tj. osoby ustanowionej przez adresata, by to właśnie jej oświadczenie woli zostało złożone). Zgodnie z drugim poglądem, reprezentowanym np. przez J.R. Antoniuka, oświadczenie woli jest złożone dopiero w chwili, gdy posłaniec bierny przekaże to oświadczenie adresatowi w sposób określony w art. 61 KC, a zatem podobnie jak w przypadku posłańca czynnego (tj. osoby będącej „środkiem transportu”, tzw. „mówiącym listem” złożonego oświadczenia woli). Co prawda przyjęcie tej samej chwili złożenia oświadczenia woli co w przypadku posłańca czynnego lub przedstawiciela biernego może sugerować brak potrzeby wyróżnienia posłańca biernego. Wyróżnienie takie ma jednak sens ze względu na to, iż w porównaniu z przedstawicielem biernym, posłaniec bierny nie musi posiadać co najmniej ograniczonej zdolności do czynności prawnej, a ponadto jego osoba jest nieistotna z punktu widzenia dokonywanej czynności prawnej. W porównaniu zaś z posłańcem czynnym chodzi o nieobciążanie oświadczającego ryzykiem działań osoby pochodzącej z kręgu adresata (tak M. Giaro, Zarys koncepcji posłannictwa, s. 42–62, pkt 5). Przykładem posłańca biernego jest portier, domownik lub recepcjonista, choć jednak często bez oparcia w określonych kryteriach doprecyzowujących, przykłady te mogą okazać się zbyt ogólne, gdyż portier i recepcjonista hotelowy nie powinni być uznani za posłańca biernego dla gościa hotelowego (tak M. Giaro, Zarys koncepcji posłannictwa, s. 42–62, pkt 4). Brak zastosowania art. 85 KC do posłańca biernego wynika już z wykładni językowej. Posłaniec bierny jest bowiem użyty do przyjęcia, a nie do przesłania oświadczenia woli. Artykuł 85 KC stanowi podstawę do przypisania oświadczającemu oświadczenia zniekształconego w transporcie, zaś w przypadku posłańca biernego mamy do czynienia z tzw. ludzkim urządzeniem odbiorczym, zaś przyjęte przez niego oświadczenie nie jest już w transporcie.

5. Podstęp

Podstęp – charakterystyka W doktrynie powstał spór w kwestii, czy podstęp można uznać za samodzielną wadę oświadczenia woli. Według jednego poglądu, podstęp jest jedynie kwalifikowaną postacią błędu. Takie zdanie wyrażał przede wszystkim A. Wolter [zob. A. Wolter, w: A. Wolter, J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo cywilne. Zarys części ogólnej, Warszawa 1996, s. 286], zaś do innych jego zwolenników należą także K. Pietrzykowski i M. Piekarski [zob. K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny, t. I, 1997, s. 231, Nb 1 oraz M. Piekarski, Kodeks cywilny. Komentarz, t. I, Warszawa 1972, s. 218]. Przeciwny pogląd, reprezentowany m.in. przez B. Lewaszkiewicz-Petrykowską [zob. B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady oświadczenia woli, s. 132-133] i Z. Radwańskiego [zob. Z. Radwański, Prawo cywilne – część ogólna. System Prawa Prywatnego. Tom 2, Warszawa 2008, s. 411] zakłada zaś, że podstęp jest samodzielną wadą oświadczenia woli, uregulowaną w sposób zupełny i kompleksowy w art. 86 KC [tak również M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 86, cz. 1; tak również R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 86, Nb 1]. Podstęp polega na tym, iż adresat oświadczenia woli lub osoba trzecia świadomie i celowo wprowadza w błąd składającego oświadczenie woli. Działanie to jest zawsze zawinione i umyślne, przejawiające się w zamiarze bezpośrednim lub ewentualnym. Chodzi zatem o takie sytuacje, w których podmiot albo chce, by jego działanie wprowadziło składającego oświadczenie woli w błąd, albo godzi się na taką ewentualność (zob. wyr. SN z 20.3.2019 r., V CSK 649/17, Legalis). Podkreślić należy, że za podstęp nie można uznać niedbalstwa, nawet jeśli spowodowało ono powstanie błędu u innej osoby [tak P. Nazaruk, w: J. Ciszewski, P. Nazaruk (red.), Kodeks cywilny, art. 86, cz. 1]. Zachowanie osoby działającej podstępnie godzi w proces decyzyjny składającego oświadczenie woli, a tym samym w jego autonomię woli [tak M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 86, cz. 2].

Liberalizacja przesłanek błędu W przypadku podstępu nie muszą zostać spełnione rygorystyczne przesłanki określone w art. 84 KC. W przypadku błędu wywołanego na skutek podstępu można bowiem uchylić się od skutków prawnych oświadczenia woli nawet wtedy, gdy błąd ten nie dotyczy treści czynności prawnej. Ponadto nie musi być to błąd istotny. Dzięki temu w przypadku podstępu możliwe jest powołanie się na omówiony wcześniej błąd w pobudce [tak R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 86, Nb 1; tak również Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne, 2017, s. 288]. Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyr. z 30.4.2014 r. (V ACa 150/14, Legalis) wskazał, iż w przypadku podstępu prawnie doniosły może być błąd w sferze motywacyjnej, jednak musi istnieć związek przyczynowy między złożeniem oświadczenia woli a pozostawaniem w owym błędzie (zob. także wyr. SN z 15.1.1970 r., I CR 400/69, OSNC 1970, Nr 12, poz. 225).

Element intencjonalny i materialny podstępu Przyjmuje się, że działaniem podstępnym będzie każde świadome zachowanie nakierowane na wywołanie błędu u składającego oświadczenie woli. Element intencjonalny przejawia się w określonym, intencjonalnym, świadomym działaniu prowadzącym do wywołania błędnego obrazu rzeczywistości u innej osoby. Element materialny przejawia się natomiast w podjęciu określonego działania, prowadzącego do stworzenia owego błędnego obrazu rzeczywistości. Celem działającego podstępnie jest bowiem to, by w wyniku fałszywego przekonania inna osoba złożyła określone oświadczenie woli. Może to polegać na wywołaniu u składającego oświadczenie owego mylnego obrazu rzeczywistości, na utwierdzeniu go w tym błędnym przekonaniu, a nawet na zaniechaniu. Zaniechanie może być postrzegane jako podstępne wywołanie błędu tylko w przypadku, gdy osoba, której przypisujemy podstępne działanie, była zobligowana do udzielenia określonych informacji (na podstawie ustawy lub zasad współżycia społecznego), lecz tego nie zrobiła, licząc na złożenie określonego oświadczenia woli [tak M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, 2023, art. 86, cz. 3; tak również R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 86, Nb 2]. Za przykład może posłużyć wyr. SN z 28.4.1967 r. (I CR 563/66, Legalis), w którym sąd uznał, iż zatajenie przez funkcjonariusza Miejskiej Rady Narodowej informacji o innej osobie, która ubiegała się o nabycie nieruchomości, w wyniku czego została wydana uchwała o sprzedaży tej nieruchomości owemu funkcjonariuszowi, jest podstawą do uchylenia się przez prezydium Miejskiej Rady Narodowej od skutków oświadczenia woli. Z kolei w wyr. z 10.2.2011 r. (IV CSK 336/10, Legalis) SN wskazał, że podstępne zachowanie może polegać na zatajeniu lub przemilczeniu okoliczności, które mają znaczenie dla zawarcia umowy, jeżeli na podstawie ustawy lub zasad współżycia społecznego istniał obowiązek ich ujawnienia. Podkreślić jednak należy, że związek przyczynowy pomiędzy biernością jednej strony a błędem drugiej wystąpi jedynie wtedy, gdy ta pierwsza była obowiązana udzielić niezbędnych informacji [tak R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 86, Nb 3]. Jeżeli bowiem jedna strona wie o błędzie drugiej, lecz go z niej nie wyprowadza, a nie ma takiego obowiązku, wówczas sytuację tę należy rozpatrywać w oparciu o przepis art. 84 KC dotyczący błędu.

Osoby trzecie i czynności nieodpłatne Liberalizacja przesłanek błędu prawnie doniosłego w przypadku podstępu wystąpi zarówno wtedy, gdy błąd został wywołany przez podstępne zachowanie adresata oświadczenia woli (drugą stronę czynności prawnej lub zindywidualizowanego adresata jednostronnej czynności prawnej), jak też przez osobę trzecią. Jednak w przypadku podstępu osoby trzeciej jest on prawnie doniosły jedynie wtedy, gdy druga strona (adresat oświadczenia woli) wiedziała o podstępie i nie zawiadomiła o nim drugiej strony, lub gdy czynność prawna była nieodpłatna [tak P. Nazaruk, w: J. Ciszewski, P. Nazaruk (red.), Kodeks cywilny, art. 86, cz. 6; zob. także wyr. SA w Katowicach z 19.10.1995 r., I ACr 514/95, Legalis]. Ustawodawca piętnuje w ten sposób naganne zachowanie sprzedawcy i chroni tym samym składającego oświadczenie woli. Osobami trzecimi są podmioty niezwiązane z żadną ze stron czynności prawnej i nieuczestniczące w przygotowaniach do jej zawarcia. A zatem osobami trzecimi nie są przedstawiciel ustawowy, organ osoby prawnej czy też pełnomocnik strony. Jeżeli kontrahent posłużył się podwładnym, pracownikiem, zleceniobiorcą, wykonawcą dzieła itp. w celu dokonania czynności prawnej, wówczas osób tych również nie możemy uznać za osoby trzecie. Osobą trzecią nie jest także osoba przygotowująca umowę (np. notariusz, adwokat) oraz osoby biorące udział w negocjacjach poprzedzających jej zawarcie. Podstępne działania tych osób zawsze należy uznać za podstępne działania drugiej strony, nawet jeśli w rzeczywistości o nich nie wiedziała [tak M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 86, cz. 7; tak również R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 86, Nb 4].

Przykład Osoba X skutecznie nakłania osobę Y do kupna od niej zabytkowego krzesła, wykorzystując zamiłowanie osoby Y do historii i wmawiając jej, że krzesła tego używał marszałek Józef Piłsudski. Zakwalifikowanie takiej sytuacji jako podstępu wymaga stwierdzenia związku przyczynowego pomiędzy owym podstępnym działaniem a oświadczeniem woli złożonym przez kupującego.

Jeżeli osoba trzecia (nie X) opowiada osobie Y o tym, iż krzesła należącego obecnie do osoby X używał w przeszłości marszałek Józef Piłsudski, chcąc tym samym wywołać u osoby Y chęć jego nabycia, gdyż wie o jej zamiłowaniu do historii, a X o tym wie i nie powiadomi o tym Y, wówczas umowa sprzedaży tego krzesła jest wadliwa.

Gdyby jednak X chciał podarować Y zabytkowe krzesło, mylnie sądząc, że jest on miłośnikiem historii, ponieważ takie informacje uzyskał od osoby trzeciej, wówczas czynność ta byłaby wadliwa nawet wówczas, gdyby Y nie wiedział o tym, że osoba trzecia podawała takie informacje osobie X.

Związek przyczynowy Oświadczenie woli złożone pod wpływem błędu dotknięte jest sankcją względnej nieważności (wzruszalności). Musi jednak istnieć związek przyczynowy pomiędzy podstępnym działaniem drugiej strony lub osoby trzeciej a złożeniem oświadczenia woli. Przede wszystkim, jak już zostało wskazane, przesłanka istotności błędu w przypadku podstępu jest wyłączona. Dotyczy to jednak istotności obiektywnej, ponieważ błąd nadal będzie istotny subiektywnie, ze względu na to, że oświadczenie woli składane jest „pod wpływem błędu” [tak R. Trzaskowski, w: J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny, 2021, art. 86, cz. 19; tak również R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 86, Nb 5]. Działania podjęte po złożeniu oświadczenia woli nie będą podstępem. Za podstęp nie możemy także uznać udzielenia fałszywych informacji kontrahentowi, jeśli nie będą one miały dla niego żadnego znaczenia z perspektywy zawarcia umowy [tak R. Trzaskowski, w: J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny, 2021, art. 86, cz. 19].

Przykład Osoba X udziela osobie Y fałszywych informacji na temat stanu technicznego budynku położonego na działce Nr 123. Dla osoby Y stan techniczny owego budynku nie ma jednak znaczenia, ponieważ i tak planuje go wyburzyć.

Przepisy o wadach oświadczeń woli nie powstały bowiem w celu ochrony przed nieetycznymi zachowaniami kontrahentów. Ich celem jest dążenie do jak największej spójności między tym, co strony chciały osiągnąć, dokonując danej czynności prawnej, a tym, jakie skutki prawne faktycznie osiągnęły. A zatem jeśli podstęp nie wywołał subiektywnie istotnego błędu, wówczas nie ma rozbieżności pomiędzy wolą wewnętrzną stron a skutkami prawnymi oświadczeń woli [tak R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 86, Nb 5].

Unieważnienie czynności dokonanej na skutek podstępu Skutki prawne złożenia oświadczenia woli pod wpływem podstępu są – co do zasady – takie same jak w przypadku zwykłego błędu. Liberalizacji ulegają tutaj jedynie przesłanki umożliwiające wzruszenie danej czynności prawnej. Tak więc czynność prawna jest ważna, lecz istnieje możliwość jej unieważnienia (wzruszenia) na podstawie art. 88 KC. Oświadczający ma prawo uchylić się od skutków prawnych złożonego oświadczenia woli przez złożenie drugiej stronie (adresatowi pierwotnego oświadczenia woli) kolejnego oświadczenia woli na piśmie. Forma ta zastrzeżona jest dla celów dowodowych. Ponadto, na mocy art. 88 § 2 KC, możliwość uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu wywołanego podstępem została ograniczona rocznym terminem zawitym. Uprawnienie takie wygasa bowiem z upływem roku od wykrycia błędu. Unieważnienie czynności prawnej następuje bez udziału sądu i działa wstecz (ex tunc) [tak M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 86, cz. 9].

6. Groźba

Groźba – charakterystyka Groźba jest ostatnią wadą oświadczenia woli, wyrażoną w art. 87 KC. Polega ona na tym, że składający oświadczenie woli działa pod wpływem obawy, wywołanej przez drugą stronę lub osobę trzecią, że w razie gdyby tego oświadczenia woli nie złożył, jemu lub innej osobie zostanie wyrządzone jakieś zło. Działanie grożącego musi przy tym być celowe i bezprawne, gdyż omawiany przepis odnosi się do groźby bezprawnej. Zachowanie grożącego stanowi wówczas niedopuszczalną ingerencję w proces decyzyjny składającego oświadczenie woli, przez co naruszona zostaje zasada autonomii woli [tak M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 87, cz. 1]. Prawo nie chroni – co do zasady – osób, które dokonują czynności prawnych w obawie przed jakimś złem lub krzywdą. Jedynie groźba bezprawna stanowi podstawę do uchylenia się od skutków prawnych złożonego pod jej wpływem oświadczenia woli na podstawie art. 88 KC (tak Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne, 2017, s. 289).

Związek przyczynowy Grożący zwykle działa w celu wymuszenia złożenia określonego oświadczenia woli. Pomijając tę celowość, w doktrynie przyjmuje się, że dla zastosowania regulacji art. 87 KC, konieczne jest wykazanie zależności kauzalnej pomiędzy groźbą a złożonym oświadczeniem woli. A zatem złożone oświadczenie woli musi stanowić skutek groźby i wywołanego nią stanu zagrożenia. Jest to tzw. związek przyczynowy o charakterze obiektywnym. Gdyby osoba zawierająca umowę zawarła ją także w braku groźby, wówczas nie może ona uchylić się od skutków prawnych złożonego oświadczenia woli, nawet pomimo bezprawnego albo nieetycznego zachowania drugiej strony [R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 87, Nb 5; tak również M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 87, cz. 9].

Przymus psychiczny Osoba zagrożona podejmuje co prawda decyzję o dokonaniu określonej czynności prawnej, lecz znajduje się w sytuacji przymusowej, tzw. przymusu psychicznego. Jest on spowodowany wcześniej wspomnianą groźbą bezprawną. Osoba zagrożona staje zatem przed alternatywą: albo złożyć niekorzystne dla siebie oświadczenie woli, albo narazić siebie lub inne osoby na urzeczywistnienie groźby, która również nie jest dla niej korzystna [tak P. Nazaruk, w: J. Ciszewski, P. Nazaruk (red.), Kodeks cywilny, art. 87, cz. 1; tak również Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne, 2017, s. 289].

Przymus fizyczny Przymus fizyczny nigdy nie będzie groźbą. Jeżeli bowiem osoba fizyczna nie składa samodzielnie oświadczenia woli, lecz jej ruchy są kierowane siłą przez inną osobę (wykorzystując przy tym np. przewagę fizyczną, niepełnosprawność itp.), wówczas nie dochodzi w ogóle do złożenia oświadczenia woli, ani do dokonania czynności prawnej, ponieważ składający oświadczenie woli nie ma możliwości wyboru [Z. Gawlik, A. Janiak, A. Jedliński, K. Kopaczyńska-Pieczniak, E. Niezbecka, T. Sokołowski, A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I. Część ogólna, Warszawa 2012, art. 87, cz. 2; tak również M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 87, cz. 2; tak również B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady oświadczenia woli, s. 156].

Przykład Gdy w trakcie głosowania przez podniesienie ręki osoba siedząca obok siłą podnosi rękę sąsiada, wówczas osoba ta nie ma możliwości wyboru i nie dochodzi do złożenia oświadczenia woli.

Nieprzezwyciężalny przymus psychiczny Groźbę należy także odróżnić od tzw. nieprzezwyciężalnego przymusu psychicznego, do którego dochodzi, gdy przymus psychiczny jest tak silny i bezpośredni, że osoba składająca oświadczenie woli nie ma możliwości się mu przeciwstawić. Nie ma ona wyboru, czy złożyć oświadczenie woli, czy też nie, a zatem dochodzi do zaistnienia wady wyrażonej w art. 82 KC. Czynność prawna dokonana w jego wyniku będzie bezwzględnie nieważna. Nieprzezwyciężalny przymus psychiczny co prawda ciężko odróżnić od groźby, lecz najważniejszą różnicą jest tutaj wcześniej wspomniany wybór. Kwalifikacja najczęściej będzie zależeć od konkretnych okoliczności, jakie zaszły w danej sprawie [Z. Gawlik, A. Janiak, A. Jedliński, K. Kopaczyńska-Pieczniak, E. Niezbecka, T. Sokołowski, A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny, t. I, art. 87, cz. 2].

Przykład Jeśli ktoś grozi śmiercią osoby najbliższej składającego oświadczenie woli, trzymając przy tym broń przy jej głowie, wówczas zaistnieje nieprzezwyciężalny przymus psychiczny, a czynność prawna będzie bezwzględnie nieważna (art. 82 KC).

Jeśli natomiast dana osoba będzie słownie grozić śmiercią osoby najbliższej składającego oświadczenie woli, lecz nie będzie trzymać broni bezpośrednio przy jej głowie, a zatem nie będzie w stanie w danym momencie zrealizować swojej groźby, wówczas nie zajdzie nieprzezwyciężalny przymus psychiczny, a przedmiotowe oświadczenie woli będzie wzruszalne na podstawie art. 87 KC.

Z groźbą bezprawną nie mamy do czynienia, gdy osoba składająca oświadczenie woli znajduje się w sytuacji przymusowej, którą druga strona czynności wykorzystuje, lecz owa sytuacja przymusowa nie jest wywołana przez groźbę owej drugiej strony ani groźbę osoby trzeciej. W takim przypadku możemy mieć do czynienia z wyzyskiem, a nie groźbą. Jeżeli zaś osoba składająca oświadczenie woli znajduje się w trudnej sytuacji osobistej albo majątkowej, lecz sytuacja ta nie wpływa na stan obawy składającego oświadczenie woli (choćby stan ten został wywołany przez działanie osoby trzeciej), wówczas również nie mamy do czynienia z groźbą [Z. Gawlik, A. Janiak, A. Jedliński, K. Kopaczyńska-Pieczniak, E. Niezbecka, T. Sokołowski, A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny, t. I, art. 87, cz. 4 i 5].

Zapowiedź pogłębienia stanu niebezpieczeństwa lub nieszczęścia Za groźbę można jednak uznać zapowiedź pogłębienia już istniejącego stanu niebezpieczeństwa lub nieszczęścia, który nie został pierwotnie wywołany przez grożącego. Taka klasyfikacja będzie jednak możliwa w przypadku, gdy owo pogłębienie jest zależne od woli osoby grożącej, która swoim działaniem (lub zaniechaniem) sprowadza dalsze, ujemne konsekwencje. W przypadku zaniechania warunkiem jest jednak, by osoba grożąca była zobowiązana do dokonania określonych czynności, których niewykonaniem grozi (zob. B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady oświadczenia woli, s. 158).

Przykład Osoba X zwraca się do lekarza z prośbą o udzielenie pomocy jej matce, która uległa wypadkowi komunikacyjnemu. Lekarz jednak stwierdza, że udzieli pomocy dopiero po dokonaniu na jego rzecz darowizny złotego zegarka, jaki X ma na ręce. Darowizna zegarka na rzecz lekarza zostaje dokonana.

Groźba bezprawna i poważna Groźba oznacza zapowiedź przyszłego zła, którego dokonanie się jest uzależnione od woli grożącego. Oznacza to, że zapowiedź zła, którego wywołanie nie jest zależne od woli człowieka, nie stanowi groźby [K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny, t. I, 1997, s. 232, Nb 3]. Aby jednak zaistniała wada oświadczenia woli wyrażona w art. 87 KC, konieczne jest, by groźba wywołania poważnego niebezpieczeństwa osobistego albo majątkowego przez grożącego była bezprawna. Za bezprawne należy uznać zachowanie, które jest sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia społecznego (np. groźba użycia przemocy). Za bezprawne należy także uznać użycie środka, który jest co prawda dozwolony przez prawo, lecz nie służy do wymuszania złożenia oświadczenia woli [tak R. Trzaskowski, w: J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny, 2021, art. 87, cz. 13; tak również R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 87, Nb 2; zob. także K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny, t. I, 1997, s. 232, Nb 4]. Sąd Najwyższy w post. z 31.1.2019 r. (III CSK 188/18, Legalis) stwierdził, że groźba bezprawna oznacza zagrożenie podjęciem działania niezgodnego z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo działania zgodnego z prawem, ale zmierzającego do osiągnięcia celu niezgodnego z prawem. A zatem grożenie osobie, która ma złożyć oświadczenie woli, podjęcia wobec niej działań zgodnych z prawem, gdy takiego oświadczenia nie złoży, może być uznane za groźbę bezprawną, jeśli zostało dokonane w celu niezgodnym z prawem.

Przykład Jeżeli osoba X grozi osobie Y, że doniesie o przestępstwie drogowym, jakiego dopuściła się osoba Y, chyba że złoży ona oświadczenie woli o określonej treści, wówczas mamy do czynienia z bezprawną groźbą.

Z bezprawną groźbą nie mamy natomiast do czynienia, gdy wymienione wyżej środki są wykorzystywane w celach przewidzianych dla nich w ustawie. Warto w tym miejscu przytoczyć wyr. SN z 12.4.1972 r. (II CR 51/72, OSNC 1972, Nr 10, poz. 182), w którym sąd uznał, że zachowania matki dziecka polegającego na domaganiu się uznania dziecka przez ojca tego dziecka w sposób zawierający elementy nacisku – przez groźbę ujawnienia faktu jego ojcostwa w jego środowisku zawodowym oraz wśród członków jego rodziny – nie można uznać za groźbę bezprawną. Sąd uznał, że mężczyźnie nie groziło żadne poważne niebezpieczeństwo osobiste, gdyby nie złożył oświadczenia woli o uznaniu dziecka, ponieważ kobieta nie groziła mu zabiciem, pobiciem ani ujawnieniem jakiegoś przestępstwa. Zdaniem sądu nie można uznać, iż obawa przed kompromitacją w środowisku zawodowym oraz wśród członków rodziny z powodu ujawnienia, że ów mężczyzna jest ojcem dziecka pozamałżeńskiego, będąca motywem uznania dziecka, nie stanowi poważnego niebezpieczeństwa osobistego. Gdyby mężczyzna nie złożył żądanego oświadczenia woli, wówczas kobieta mogłaby wytoczyć powództwo o ustalenie ojcostwa. A w takiej sytuacji mężczyźnie i tak nie udałoby się ukryć faktu, iż jest ojcem dziecka pozamałżeńskiego.

Za groźbę bezprawną bez wątpienia można uznać także groźbę popełnienia samobójstwa, jeśli dana osoba nie złoży określonego oświadczenia woli [K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny, t. I, 1997, s. 232, Nb 5; tak również P. Nazaruk, w: J. Ciszewski, P. Nazaruk (red.), Kodeks cywilny, art. 87, cz. 6; zob. także R. Trzaskowski, w: J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny, 2021, art. 87, cz. 16; zob. także wyr. SN z 18.2.1970 r., I CR 571/69, OSNC 1971, Nr 2, poz. 27; zob. także wyr. SN z 25.11.1981 r., IV CR 406/81, Legalis].

Powagę groźby należy rozpatrywać w dwóch aspektach. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na ciężar gatunkowy zapowiadanego zła. Zgodnie z dyspozycją art. 87 KC obawa musi dotyczyć „poważnego niebezpieczeństwa osobistego lub majątkowego”. A zatem tylko groźba o doniosłym ciężarze gatunkowym będzie podstawą do uchylenia się od skutków prawnych złożonego oświadczenia woli. Nie będzie zatem możliwości wzruszenia czynności prawnej, jeśli skutkiem ziszczenia się czyjejś groźby będą jedynie drobne straty lub trudności. Ponadto groźba poważna musi być również wystarczająco realna. Oświadczający musi znajdować się w faktycznym niebezpieczeństwie, a osoba grożąca musi mieć realny wpływ na jego ziszczenie się [M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 87, cz. 8; tak również R. Trzaskowski, w: J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny, 2021, art. 87, cz. 19].

Osoba grożąca oraz osoba zagrożona Bezprawna groźba może pochodzić zarówno od drugiej strony czynności prawnej, jak też od osoby trzeciej. Jak już wcześniej wspomniano, osoba składająca oświadczenie woli pod wpływem groźby znajduje się w sytuacji przymusowej, tj. przymusu psychicznego, a ustawodawca nie uzależnił możliwości powołania się na groźbę osoby trzeciej od spełnienia dodatkowych przesłanek. A zatem nie ma znaczenia, czy druga strona czynności prawnej wiedziała lub powinna była wiedzieć, że osoba trzecia groziła składającemu oświadczenie woli w celu wymuszenia na niej złożenia owego oświadczenia. Istotne jest tu jedynie naruszenie zasady autonomii woli. Jeżeli groźba osoby trzeciej jest poważna i bezprawna, wówczas można unieważnić czynność prawną zawierającą wadliwe oświadczenie [M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 87, cz. 10].

Warto też podkreślić, że zagrożenie nie musi dotyczyć jedynie osoby składającej oświadczenie woli, tj. jego dóbr osobistych lub majątkowych, lecz może dotyczyć także innej osoby. Może być to dowolna osoba trzecia, niekoniecznie osoba bliska dla składającego oświadczenie woli. Bliskość tych osób ma jednak wpływ na ocenę doniosłości groźby [tak R. Strugała, w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 87, Nb 4].

Unieważnienie czynności dokonanej na skutek groźby Podobnie jak w przypadku oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu i podstępu, tak również w przypadku prawnie doniosłej groźby czynność prawna dokonana w jej wyniku jest wzruszalna (czynność taka jest dotknięta sankcją względnej nieważności). A zatem złożenie oświadczenia woli pod wpływem groźby nie powoduje samoistnie nieważności czynności prawnej, lecz stanowi podstawę do uchylenia się od jej skutków prawnych. Uchylenie takie następuje przez złożenie drugiej stronie lub – w razie jej braku – osobie zainteresowanej skutkami tej czynności prawnej, oświadczenia na piśmie o uchyleniu się od skutków prawnych złożonego oświadczenia woli. Forma pisemna składanego oświadczenia jest zastrzeżona dla celów dowodowych. Na mocy art. 88 § 2 KC, uprawnienie do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli wygasa z upływem roku od chwili, kiedy ustał stan obawy wywołany groźbą. Mamy tu zatem do czynienia z rocznym terminem zawitym. O ustaniu obawy możemy mówić w sytuacji, gdy oświadczający z dowolnego powodu przestał odczuwać strach. Może być to spowodowane np. śmiercią grożącego albo ziszczeniem się zapowiadanego zła, tj. spełnieniem groźby (zob. orz. SN z 25.9.1958 r., 3 CR 1237/57, Lex). Unieważnienie czynności prawnej następuje bez udziału sądu oraz działa z mocą wsteczną (ex tunc) [M. Maciejewska-Szałas, w: M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak (red.), Kodeks cywilny, 2023, art. 87, cz. 11 i 12; zob. także R. Trzaskowski, w: J. Gudowski (red.), Kodeks cywilny, 2021, art. 87, cz. 23].

7. Przegląd orzecznictwa

7.1. Oświadczenie woli

Rozwiązanie umowy w sposób dorozumiany

Dopuszczalne jest rozwiązanie umowy w sposób dorozumiany.

Wyr. SN z 18.6.2010 r., V CSK 430/09, OSNC-ZD 2011, Nr 2, poz. 25

Złożenie oświadczenia woli w sposób, który w sposób dostatecznie zrozumiały i niewątpliwy wyraża wolę wywołania skutków prawnych objętych czynnością prawną

Zgodnie z treścią art. 674 KC, do przedłużenia umowy najmu po upływie terminu oznaczonego w wypowiedzeniu nie wystarczy samo używanie przez najemcę przedmiotu najmu, ale niezbędne jest, by to korzystanie odbywało się „za zgodą wynajmującegoˮ. Złożenie oświadczenia – ujawnienie woli – zgodnie z treścią art. 60 KC może wprawdzie nastąpić przez jakiekolwiek zachowanie się ujawniające tę wolę, jednakże w świetle okoliczności towarzyszących, musi to być taki przejaw, który w sposób dostatecznie zrozumiały i niewątpliwy wyraża wolę wywołania skutków prawnych objętych czynnością prawną.

Wyr. SN z 16.6.2000 r., IV CKN 65/00, Legalis

Wykładnia umów w oparciu o rzeczywistą wolę stron

Wykładnia umów w pierwszym rzędzie powinna uwzględniać rzeczywistą wolę stron zawierających umowę i taki sens wyraża art. 65 § 2 KC. Wymaga to zbadania nie tylko konkretnego postanowienia umowy, ale analizy jej całości; innymi słowy wskazane jest przyjmowanie takiego sensu oświadczenia woli, które uwzględnia logikę całego tekstu, który je wyraża (kontekst umowny). Poza tym mogą mieć znaczenie dla stwierdzenia zgodnej woli stron ich wcześniejsze i późniejsze oświadczenia oraz zachowania, czyli tzw. kontekst sytuacyjny.

Wyr. SN z 26.7.2012 r., II CSK 9/12, Legalis

Kryteria uznania czynności prawnej za dokonaną przez fakty konkludentne. Indywidualny charakter czynności prawnej regulującej stosunki prawne między jej stronami. Zasady obowiązujące przy wykładni umów

1. Czynność prawna jest dokonana przez fakty konkludentne, jeżeli wyrażają one niewątpliwą treść oświadczenia woli, natomiast nie mogą one stanowić podstawy przypisania czynnościom prawnym treści, jaka z nich nie wynika. Treść tą może natomiast uzupełnić ustawa, zasady współżycia społecznego i ustalone zwyczaje (art. 56 KC).

2. W przeciwieństwie do norm prawnych czynności prawne – a w szczególności umowy – regulują stosunki prawne tylko między ich stronami. W rezultacie ustanowione w nich pomiędzy jej podmiotami powinności, nie mają abstrakcyjnego charakteru, jak normy prawne, lecz indywidualny charakter, służąc realizacji interesów stron stosownie do ich woli.

3. Wykładnia umów w pierwszym rzędzie powinna uwzględniać rzeczywistą wolę stron zawierających umowę i taki sens wyraża art. 65 § 2 KC. Wymaga to zbadania nie tylko konkretnego postanowienia umowy, ale analizy jej całości; innymi słowy wskazane jest przyjmowanie takiego sensu oświadczenia woli, które uwzględnia logikę całego tekstu (kontekst umowny). Poza tym mogą mieć znaczenie dla stwierdzenia zgodnej woli stron, ich wcześniejsze i późniejsze oświadczenia oraz zachowania, czyli tzw. kontekst sytuacyjny.

Wyr. SN z 16.1.2013 r., II CSK 302/12, Legalis

Kombinowana metoda wykładni

1. Zgodnie z kombinowaną metodą wykładni, priorytetową regułą interpretacyjną oświadczeń woli składanych indywidualnie adresatom, stanowi rzeczywista wola stron. Zastosowanie tej reguły wymaga wyjaśnienia, jak strony rzeczywiście zrozumiały złożone oświadczenie woli, a w szczególności, jaki sens łączyły z użytym w oświadczeniu woli zwrotem lub wyrażeniem. W razie ustalenia, że były to te same treści myślowe, pojmowany zgodnie sens oświadczenia woli trzeba uznać za wiążący.

2. Sens świadczenia woli ujętego w formie pisemnej, czyli wyrażonego w dokumencie, ustala się przyjmując za podstawę wykładni przede wszystkim tekst dokumentu.

W procesie jego interpretacji podstawowa rola przypada językowym regułom znaczeniowym. Wykładni poszczególnych wyrażeń dokonuje się z uwzględnieniem kontekstu, w tym także związków treściowych występujących między zawartymi w tekście postanowieniami. Uwzględnieniu podlegają również okoliczności, w jakich oświadczenie woli zostało złożone, jeżeli dokument obejmuje takie informacje, a także cel oświadczenia woli wskazany w tekście lub zrekonstruowany na podstawie zawartych w nim postanowień.

Z uzasadnienia uchw. SN(7) z 29.6.1995 r., III CZP 66/95, OSNC 1995, Nr 12, poz. 168

7.2. Stan wyłączający świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli

Znaczenie przyczyn stanu wyłączającego świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli

Stan wyłączający świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli musi wynikać z przyczyny wewnętrznej, umiejscowionej w samym podmiocie składającym oświadczenie woli, a nie okolicznościach zewnętrznych, w jakich osoba ta się znalazła. W konsekwencji stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, może być rozumiany tylko, jako stan, w którym możliwość wolnego wyboru jest całkowicie wyłączona, niezależnie od przyczyn anormalności stanu psychicznego. Natomiast sugestie osób trzecich nie wyłączają swobody powzięcia decyzji. W przeciwnym przypadku niemal każde oświadczenie woli byłoby dotknięte wadą wskazaną w art. 82 KC, rzadko bowiem człowiek działa całkowicie swobodnie.

Post. SN z 30.9.2022 r., I CSK 2212/22, Legalis

Przewidywanie i wola a nieupośledzone działanie funkcji psychicznych, pozwalających na właściwe rozeznanie znaczenia i skutków swego zachowania się oraz pokierowania swym postępowaniem

Stosunek psychiczny do podejmowanego zachowania się i jego skutków opiera się na dwóch momentach: przewidywania i woli. Oba te momenty zakładają istnienie nieupośledzonego działania funkcji psychicznych, pozwalających na właściwe rozeznanie znaczenia i skutków swego zachowania się oraz pokierowania swym postępowaniem.

Okoliczność, że w czasie remisji poszkodowany, cierpiący na schizofrenię paranoidalną zdawał sobie sprawę z tego, że w czasie przyjmowania leków neuroleptycznych nie wolno mu pić alkoholu, nie wyłącza stanowiska, że upośledzenie w działaniu funkcji psychicznych nie pozwoliło mu na właściwe rozeznanie znaczenia i skutków wypicia alkoholu (przewidywanie), a zwłaszcza pokierowanie swym postępowaniem (wola).

Wyr. SN z 11.12.1979 r., II CR 448/79, Legalis

Charakterystyka stanu wyłączającego świadomość

1. Stan wyłączający świadomość to – najogólniej rzecz ujmując – brak rozeznania, niemożność rozumienia zachowań własnych i zachowań innych osób, niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania. Stan taki musi przy tym wynikać z przyczyny wewnętrznej, a więc ze stanu, w jakim znajduje się osoba składająca oświadczenie woli, a nie z okoliczności zewnętrznych, w jakich osoba ta się znalazła. Sformułowanie art. 82 KC wskazuje, że wada oświadczenia woli określona w tym przepisie obejmuje dwa różne stany faktyczne, które mogą występować samodzielnie, trzeba jednak zauważyć, że granica między stanem wyłączającym świadome powzięcie decyzji, a stanem wyłączającym swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli jest bardzo płynna. Powzięcie decyzji i wyrażenie woli jest swobodne, gdy zarówno proces decyzyjny, jak i uzewnętrznienie woli nie zostały zakłócone przez destrukcyjne czynniki wynikające z właściwości psychiki czy procesu myślowego osoby składającej oświadczenie woli. Stan wyłączający swobodę musi również wynikać z przyczyny wewnętrznej, umiejscowionej w samym podmiocie składającym oświadczenie woli, a nie w sytuacji zewnętrznej. Tak pojmowanemu brakowi swobody towarzyszyć będzie natomiast najczęściej także pewne ograniczenie świadomości.

2. Stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli nie może być rozumiany dosłownie, wobec czego nie musi oznaczać całkowitego zniesienia świadomości i ustania czynności mózgu. Wystarczy istnienie takiego stanu, który oznacza brak rozeznania, niemożność rozumienia posunięć własnych i posunięć innych osób oraz niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania.

Wyr. SN z 7.2.2006 r., IV CSK 7/05, Legalis

Charakterystyka stanu wyłączającego świadomość jako wady oświadczenia woli

Stan wyłączający świadomość to – najogólniej rzecz ujmując – brak rozeznania, niemożność rozumienia zachowań własnych i zachowań innych osób, niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania. Stan taki musi przy tym wynikać z przyczyny wewnętrznej, a więc ze stanu, w jakim znajduje się osoba składająca oświadczenie woli, a nie z okoliczności zewnętrznych, w jakich osoba ta się znalazła. Sformułowanie art. 82 KC wskazuje, że wada oświadczenia woli określona w tym przepisie obejmuje dwa różne stany faktyczne, które mogą występować samodzielnie, trzeba jednak zauważyć, że granica między stanem wyłączającym świadome powzięcie decyzji a stanem wyłączającym swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli jest bardzo płynna. Powzięcie decyzji i wyrażenie woli jest swobodne, gdy zarówno proces decyzyjny, jak i uzewnętrznienie woli nie zostały zakłócone przez destrukcyjne czynniki wynikające z właściwości psychiki czy procesu myślowego osoby składającej oświadczenie woli. Stan wyłączający swobodę musi również wynikać z przyczyny wewnętrznej, umiejscowionej w samym podmiocie składającym oświadczenie woli, a nie w sytuacji zewnętrznej. Tak pojmowanemu brakowi swobody towarzyszyć będzie natomiast najczęściej także pewne ograniczenie świadomości.

Post. SN z 20.1.2014 r., II PK 230/13, Legalis

Występowanie objawów choroby psychicznej jako stan wyłączający świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli

Występowanie objawów choroby psychicznej nie jest równoznaczne z niezdolnością do świadomego i swobodnego podjęcia decyzji i wyrażenia woli.

Wyr. SN z 20.4.2017 r., II CSK 435/16, Legalis

Zespół otępienny a wyłączenie świadomości lub swobody w powzięciu decyzji i wyrażeniu woli

Sam zespół otępienny ujawniony u pełnomocnika skarżącej składającego oświadczenie woli w ugodzie zawartej przed Sądem pierwszej instancji nie uzasadnia nieważności z art. 82 KC. Schorzenie to bowiem nie daje podstaw do dopatrzenia się u niego stanu świadomości wyłączającego świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, o jakim mowa jest w art. 82 KC.

Post. SN z 14.3.2000 r., II CKN 489/00, Lex

Stan psychiczny jako przedmiot oceny pod kątem świadomości wyrażenia woli

Zgodnie z art. 82 KC kwestią istotną jest ustalenie stanu psychicznego w dacie zawierania umowy, nie zaś ocena, czy zawarcie umowy było uzasadnione trudną sytuacją materialną, czy też oddziaływaniem osób trzecich.

Wyr. SA w Białymstoku z 28.3.2014 r., I ACa 658/13, Legalis

Brak podstaw do przyjmowania z góry istnienia stanu wyłączającego świadomość osób chorych psychicznie lub niedorozwiniętych umysłowo

Nie można a priori przyjmować istnienia stanu wyłączającego świadomość osób chorych psychicznie lub niedorozwiniętych umysłowo – nawet wtedy, gdy są ubezwłasnowolnione całkowicie lub częściowo, gdyż w danym momencie działać one mogą z wystarczającym rozeznaniem, czyli w stanie tzw. lucidum intervallum.

Wyr. SA w Białymstoku z 15.10.2015 r., I ACa 491/15, Legalis

Ustalenie nieważności umowy po śmierci strony, która złożyła oświadczenie woli w stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji

Ustalenie nieważności umowy z tej przyczyny, że jedna ze stron złożyła oświadczenie woli w stanie wyłączającym świadome powzięcie decyzji (art. 82 KC), jest dopuszczalne także po śmierci tej strony, jeżeli materiał zebrany w sprawie wystarcza do udowodnienia, że stan taki istniał w chwili składania oświadczenia woli. Należący do kręgu spadkobierców ustawowych po osobie, która złożyła w takich okolicznościach oświadczenie woli, może żądać ustalenia nieważności umowy dopiero po jej śmierci jako jej spadkobierca.

Wyr. SN z 27.4.1979 r., III CRN 56/79, OSNC 1979, Nr 12, poz. 244

Testament sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli

1. Przy sporządzaniu testamentu brak świadomego albo swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli może wynikać z jakichkolwiek powodów, nawet jeżeli testator nie znajduje się w stanie nieprzytomności lub zakłócenia czynności psychicznych.

2. Stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli, jak i stan wyłączający swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli musi wynikać z przyczyny wewnętrznej, umiejscowionej w samym podmiocie składającym oświadczenie woli. Musi wynikać ze stanu, w jakim znajduje się osoba składająca oświadczenie woli, a nie z okoliczności zewnętrznych, w jakich osoba ta się znalazła. Źródłem tej wady oświadczenia woli są szczególne właściwości psychiki lub procesu myślowego, znajdujące się „wewnątrz” osoby składającej oświadczenie woli.

[…]

Nieważny jest testament sporządzony przez spadkodawcę, który z powodu wieku i chorób osłabiających jego aktywność i siłę woli, nie jest w stanie przeciwstawić się naciskom i sugestiom osób trzecich, pod których opieką pozostaje (art. 945 § 1 pkt 1 KC).

Z uzasadnienia post. SN z 14.12.2011 r., I CSK 115/11, Legalis

Czynność notarialna z udziałem osoby nieposiadającej zdolności do czynności prawnych

Zgodnie z art. 86 PrNot notariuszowi nie wolno dokonywać czynności notarialnej, jeżeli poweźmie wątpliwość, czy strona czynności notarialnej ma zdolność do czynności prawnych. Jak stanowi z kolei art. 94 § 1 powołanej ustawy, akt notarialny przed podpisaniem powinien być odczytany przez notariusza lub przez inną osobę w jego obecności. Przy odczytaniu aktu notariusz powinien się przekonać, że osoby biorące udział w czynności dokładnie rozumieją treść oraz znaczenie aktu, a akt jest zgodny z ich wolą. Na żądanie powinny być odczytane również załączniki do aktu. Przepisy powyższe określają zatem prawne ramy w obrębie których notariusz dokonuje stosownych ustaleń. Notariusz nie jest jednak osobą, od której z racji posiadanej wiedzy specjalistycznej, wolno oczekiwać precyzyjnych ustaleń odnoszących się do stanu świadomości strony czynności notarialnej.

Wyr. SA w Łodzi z 11.7.2013 r., I ACa 198/13, Legalis

7.3. Pozorność oświadczenia woli

Cechy czynności pozornej

1. Pierwsza i zasadnicza cecha czynności pozornej wyraża się brakiem zamiaru wywołania skutków prawnych, jakie prawo łączy z tego typu i treścią złożonego oświadczenia. Jest to zatem z góry powzięta i świadoma sprzeczność między oświadczonymi a prawdziwymi zamiarami stron, czyli upozorowanie woli strona na zewnątrz i wytworzenie przeświadczenia dla określonego kręgu (otoczenia), nie wyłączając organów władzy publicznej, że czynność o określonej treści została skutecznie dokonana.

2. Działanie przepisu art. 83 § 1 zd. 1 KC ujawnia się w tym, że Sąd jest władny uznać przeznaczone „na zewnątrz” oświadczenie za nieważne, ponieważ w świetle „ukrytego” porozumienia zachodzi brak konstytutywnej cechy każdego oświadczenia woli, jakim jest zamiar wywołania skutków prawnych.

3. W wypadku, gdy oświadczenia woli stron umowy zostały złożone w dokumencie, to sens tych oświadczeń ustala się przyjmując za postawę wykładni przede wszystkim tekst dokumentu.

Wyr. SN z 18.3.2004 r., III CK 456/02, Legalis

Symulacja w oświadczeniu woli złożonym dla pozoru. Postaci pozorności

1. Pozorność oświadczenia woli (art. 83 § 1 KC) może zachodzić zarówno wtedy, gdy pod pozorowaną czynnością nie kryje się inna czynność prawna (pozorność zwykła), jak i wtedy, gdy pod oświadczeniem pozornym ukryta jest inna czynność prawna (pozorność kwalifikowana). Ważność czynności ukrytej ocenia się według jej właściwości. Czynność ukryta może być uznana za wywołującą skutki prawne, jeżeli spełnione są warunki jej ważności i jednocześnie nie ma podstaw do przyjęcia, że strony zmierzały do obejścia prawa (art. 58 § 1 KC).

2. W razie faktycznego świadczenia pracy przez pracownika i wypłacania mu wynagrodzenia oraz wykonywania przez pracodawcę innych, typowych obowiązków, nie można uznać, że strony od początku nie zamierzały wywołać jakichkolwiek skutków prawnych umowy o pracę a jedynie chciały stworzyć u osób trzecich przekonanie, że takie skutki powstają.

3. Oświadczenie woli jest złożone dla pozoru, jeżeli jest symulowane. Symulacja ta musi się składać z dwóch elementów. Po pierwsze, strony, które dokonują symulowanej czynności prawnej, próbują wywołać wobec osób trzecich przeświadczenie (niezgodne z rzeczywistością), że ich zamiarem jest wywołanie skutków prawnych, objętych treścią ich oświadczeń woli. Po drugie, musi między stronami istnieć tajne, niedostępne osobom trzecim porozumienie, że te oświadczenia woli nie mają wywołać zwykłych skutków prawnych (akt konfidencji); jest to porozumienie co do tego, że zamiar wyrażony w treści symulowanych oświadczeń woli nie istnieje lub że zamiar ten jest inny niż ujawniony w symulowanych oświadczeniach. Niezgodność rzeczywistego zamiaru stron z treścią czynności prawnej musi odnosić się do jej skuteczności prawnej, woli powołania do życia określonego stosunku prawnego. Nie powoduje pozorności wskazanie przez strony fałszywych pobudek, daty lub miejsca zawarcia umowy, powołanie się na nieprawdziwe fakty, wadliwe nazwanie umowy lub poszczególnych praw i obowiązków.

4. Przepis art. 83 § 1 KC opisuje dwie różne postaci pozorności. Pierwsza z nich (zdanie pierwsze) dotyczy sytuacji, gdy strony dokonują czynności prawnej dla pozoru i jej dokonanie nie służy ukryciu innej czynności prawnej. Można tu mówić o pozorności zwykłej, bezwzględnej lub o symulacji absolutnej, bezwzględnej. Druga (zdanie drugie) dotyczy sytuacji, gdy strony dokonują czynności prawnej pozornej w celu ukrycia innej czynności prawnej (dysymulowanej), której skutki prawne rzeczywiście chcą wywołać.

Wyr. SN z 10.6.2013 r., II PK 299/12, OSNP 2014, Nr 7, poz. 100

Zatajenie pozorności przed drugą stroną czynności prawnej

Zatajenie pozorności (ukrycie braku zamiaru wywołania określonych skutków prawnych) nie pozbawia oświadczenia woli skuteczności.

Nie ma pozorności tam, gdzie dokonujący czynności prawnej (nawet działając w imieniu własnym i na swoją rzecz) dokonuje jej – choćby za wiedzą i zgodą drugiej strony – dla osoby trzeciej np. w wykonaniu umowy zlecenia nabycia nieruchomości z obowiązkiem przeniesienia – po nabyciu – prawa własności na dającego zlecenie.

Wyr. SN z 8.6.1971 r., II CR 250/71, Legalis

Dowodzenie pozorności czynności, pozorność umowy sprzedaży

Umowa sprzedaży, w której kontrahenci wskazali cenę sprzedanego przedmiotu odmienną od rzeczywiście umówionej, jest umową pozorną.

Wyr. SN z 18.3.1966 r., II CR 123/66, Legalis

Częściowa nieważność czynności dysymulowanej

Umowa o pracę, w której strony ustaliły niższe wynagrodzenie za pracę od rzeczywiście wypłacanego, jest nieważna jako pozorna (art. 83 § 1 KC). Ukryta pod nią umowa o pracę jest nieważna tylko w części, w której wyłącza obowiązek zapłaty podatku i składek na ubezpieczenie społeczne (art. 58 § 3 w zw. z art. 83 § 1 zd. 2 KC).

Wyr. SN z 6.10.2004 r., I PK 545/03, OSNP 2005, Nr 24, poz. 388

Zastrzeżenie formy szczególnej ad solemnitatem dla ważności ukrytej czynności

Forma notarialna umowy pozornej, służy jednocześnie umowie ukrytej, co oznacza, że ważności ukrytej umowy, dla której ustawa zastrzega formę szczególną pod rygorem nieważności wystarcza żeby umowa pozorna była zawarta w tej formie (art. 63, 70 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. – Przepisy ogólne prawa cywilnego – art. 73 § 1, art. 83 § 1 KC).

Wyr. SN z 26.5.1983 r., II CR 32/83, Lex

Zastrzeżenie formy szczególnej ad solemnitatem dla ważności ukrytej czynności

Ukryta pod pozorną darowizną umowa sprzedaży nieruchomości nie czyni zadość wymaganiu formy aktu notarialnego (art. 158 zd. 1 KC) dla umowy sprzedaży także wtedy, gdy w formie tej nastąpiła pozorna darowizna. Umowa taka jest zawsze nieważna (art. 73 § 2 zd. 1 KC).

Wyr. SN z 12.10.2001 r., V CKN 631/00, OSNC 2002, Nr 7–8, poz. 91

Zastrzeżenie formy szczególnej ad solemnitatem dla ważności ukrytej czynności

Umowa o dożywocie ukryta pod pozorną umową sprzedaży nieruchomości zawartą w formie aktu notarialnego jest nieważna, jeżeli istotne postanowienia umowy o dożywocie nie zostały objęte tą formą szczególną.

Uchw. SN z 22.5.2009 r., III CZP 21/09, OSNC 2010, Nr 1, poz. 13

7.4. Błąd oraz zniekształcenie oświadczenia woli przez posłańca

Wykładnia pojęcia błędu; charakter terminu do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu

Zawarta w art. 84 KC definicja błędu, jako wady oświadczenia woli, odwołuje się do jego potocznego rozumienia. Polega on na mylnym wyobrażeniu o otaczającej rzeczywistości w zakresie prawdziwego stanu rzeczy lub braku takiego wyobrażenia, zatem zachodzi wówczas, gdy istnieje niezgodność między rzeczywistością a jej odbiciem w świadomości podmiotu. Brak błędu, jeżeli składający oświadczenie znał otaczającą go rzeczywistość i rozumiał okoliczności, ale wyciągnął z nich niewłaściwe wnioski i podjął niesłuszną czy też niekorzystną dla siebie decyzję. Błąd polega bowiem na nieprawidłowości widzenia, a nie na nieumiejętności przewidywania i wnioskowania, nie odnosi się do sfery motywacyjnej oraz musi dotyczyć stanu istniejącego w momencie zawierania umowy, nie zaś okoliczności, które nastąpiły w toku wykonywania umowy, doprowadzając stronę do przekonania, że decyzja o jej zawarciu była błędna.

Wyr. SN z 9.8.2018 r., V CSK 435/17, Legalis

Możliwość uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu co do okoliczności prawnych

Możliwość uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli zachodzi nie tylko wtedy, gdy błąd dotyczy okoliczności faktycznych, lecz także wtedy, gdy błąd dotyczy okoliczności prawnych, przy czym musi być on istotny i odnosić się do treści oświadczenia woli. Po uchyleniu się od skutków swego oświadczenia woli błądzący nie może domagać się od sądu doprowadzenia do obowiązywania czynności prawnej o takiej treści, jakiej życzyłby sobie błądzący, gdyby nie popełnił błędu.

Wyr. SN z 24.1.1974 r., II CR 761/73, OSP 1975, Nr 11, poz. 238

Wykrycie błędu co do treści czynności prawnej dotyczącego stanu prawnego

Przyjmując dotychczasowe i utrwalone poglądy na temat istoty błędu jako różnicy między stanem wyobrażanym przez składającego oświadczenie woli a stanem rzeczywistym, opartym w dziedzinie błędu co do prawa: na wykładni i praktyce stosowania prawa, przez wykrycie błędu należy rozumieć zniesienie tej różnicy. Dla osiągnięcia tego stanu konieczne jest rozpoznanie stanu rzeczywistego i zmianę dotychczasowego wyobrażenia. Powzięcie informacji o istnieniu rozbieżności rozpoczyna dopiero proces poznawczy zmierzający do ustalenia, czego dotyczą różnice i jaki jest stan rzeczywisty. Ponieważ wykrycie błędu jest chwilą miarodajną dla podjęcia decyzji odnośnie do uchylenia się od jego skutków, przy błędzie co do prawa konieczne jest ich poznanie w takim przynajmniej zakresie, aby składający oświadczenie był w stanie ocenić istotność błędu.

Wyr. SN z 6.6.2003 r., IV CK 274/02, Legalis

Błąd w pobudce

Niespełnienie się oczekiwań osoby dokonującej czynności prawnej co do określonego rozwoju zdarzeń nie daje podstaw do uznania oświadczenia woli za wynik błędu prawnie doniosłego (art. 84 KC).

Wyr. SN z 19.10.2000 r., III CKN 963/98, OSNC 2002, Nr 5, poz. 63

Warunki stwierdzenia wywołania błędu przez adresata oświadczenia woli

Dla stwierdzenia, że adresat oświadczenia woli wywołał błąd w rozumieniu art. 84 § 1 KC, nie jest konieczne, by zachowanie adresata było wyłączną przyczyną (w aspekcie zależności typu sine qua non) powstania błędu, a wystarczy, iż jest współprzyczyną. Stopień wymaganego współprzyczynienia nie jest precyzowany, jednakże z pewnością musi być ono wystarczająco poważne, trudno bowiem uznać – byłoby to sprzeczne z widocznym na gruncie art. 84 KC dążeniem do starannego wyważenia interesów obu stron – za zasadne obciążenie adresata negatywnymi konsekwencjami błędu oświadczającego w sytuacji, w której to błądzący głównie przyczynił się powstania tego błędu.

Wyr. SN z 9.9.2022 r., II CSKP 264/22, Legalis

7.5. Podstęp

Kryterium uznawania określonego zachowania za działanie podstępne

Działanie podstępne zawsze jest zawinione i może się przejawiać zarówno w chęci, jak i godzeniu się na wywołanie fałszywego wyobrażenia. O podstępie można więc mówić w przypadku każdego zachowania ukierunkowanego na wywołanie fałszywego przekonania u innej osoby, które skłoniło ją do dokonania określonej czynności prawnej.

Wyr. SN z 20.3.2019 r., V CSK 649/17, Legalis

Uchylenie się od skutków oświadczenia woli złożonego w warunkach kwalifikowanego błędu

W przypadku podstępu prawnie doniosłym może być błąd w sferze motywacyjnej ale przesłanką uchylenia się od skutków oświadczenia woli z powodu błędu wywołanego podstępnie jest istnienie związku przyczynowego pomiędzy złożeniem oświadczenia woli a pozostawaniem przez składającego w takim błędzie.

Wyr. SA w Gdańsku z 30.4.2014 r., V ACa 150/14, Legalis

Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu wywołanego podstępnie

Artykuł 80 § 1 KRO ma na względzie m.in. podstęp. Do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu wywołanego podstępnie wystarcza, żeby błąd, tj. mylne wyobrażenie o rzeczywistym stanie rzeczy, dotyczył okoliczności spoza treści oświadczenia woli, a m.in. sfery motywacyjnej, która stanowiła przyczynę złożenia tego oświadczenia woli.

Wyr. SN z 15.1.1970 r., I CR 400/69, OSNC 1970, Nr 12, poz. 225

Uchylenie się od skutków oświadczenia woli o zbyciu nieruchomości na podstawie błędu

Zatajenie przez funkcjonariusza Miejskiej Rady Narodowej osoby, która ubiegała się o nabycie nieruchomości na podstawie ustawy z 25.5.1957 r. o sprzedaży przez Państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych (Dz.U. Nr 31, poz. 132 ze zm.) i spowodowanie wydania uchwały o sprzedaży jemu tej nieruchomości, uzasadnia uchylenie się prezydium Miejskiej Rady Narodowej od skutków oświadczenia woli o zbyciu nieruchomości na podstawie przepisów o błędzie co do treści czynności prawnej (art. 84 KC).

Wyr. SN z 28.4.1967 r., I CR 563/66, Legalis

Podstępne zachowanie przy zawieraniu umowy

Zachowanie podstępne może polegać na zatajeniu lub przemilczeniu okoliczności mających – dla zawarcia umowy – większe lub mniejsze znaczenie, jeżeli istniał wynikający z ustawy lub zasad współżycia społecznego obowiązek ich ujawnienia.

Wyr. SN z 10.2.2011 r., IV CSK 336/10, Legalis

Charakter podstępu i kto może się go dopuścić

Podstęp jest błędem kwalifikowanym, umyślnie wywołanym w celu złożenia oświadczenia woli pod wpływem takiego błędu. Podstępu może dopuścić się druga strona danej czynności prawnej albo osoba trzecia. Podstęp osoby trzeciej jest jednoznaczny z podstępem strony tylko wtedy, gdy ta strona wiedziała o podstępie i nie zawiadomiła o nim drugiej strony albo jeżeli czynność prawna była nieodpłatna.

Wyr. SA w Katowicach z 19.10.1995 r., I ACr 514/95, Legalis

7.6. Groźba

Groźba bezprawna jako wada oświadczenia woli

Groźba bezprawna w rozumieniu art. 87 KC oznacza zagrożenie podjęciem działania niezgodnego z prawem lub zasadami współżycia społecznego (użycie bezprawnego środka) albo działania zgodnego z prawem, ale zmierzającego do osiągnięcia celu niezgodnego z prawem (bezprawność celu), przy czym uwzględniać należy wszystkie okoliczności sprawy (w szczególności sposób zachowania się stron). Z takiej wykładni art. 87 KC jednoznacznie wynika, że grożenie przez osobę trzecią osobie, która ma złożyć oświadczenie woli, podjęcia wobec niej działań zgodnych z prawem, gdy takiego oświadczenia nie złoży, może być groźbą bezprawną, gdy zostało dokonane w celu niezgodnym z prawem.

Post. SN z 31.1.2019 r., III CSK 188/18, Legalis

Poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe jako warunek stwierdzenia, że oświadczenie woli zostało złożone pod wpływem bezprawnej groźby

Z punktu widzenia art. 80 § 1 KRO nie wystarcza samo stwierdzenie, że oświadczenie woli złożone zostało pod wpływem bezprawnej groźby; konieczne jest ponadto ustalenie, że osoba, która złożyła oświadczenie woli, mogła obawiać się, iż grozi jej lub innej osobie poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe; nie musi przy tym chodzić o groźbę karalną w rozumieniu art. 166 KK.

Nie stanowi podstaw do stwierdzenia groźby karalnej zachowanie się matki dziecka polegające na domaganiu się uznania dziecka przez ojca w sposób zawierający elementy nacisku na jego decyzję co do uznania – przez groźbę ujawnienia w jego środowisku zawodowym i wśród członków jego rodziny, że jest on ojcem dziecka pozamałżeńskiego.

Wyr. SN z 12.4.1972 r., II CR 51/72, OSNC 1972, Nr 10, poz. 182

Groźba samobójstwa

Posługiwanie się groźbą samobójstwa w celu wymuszenia złożenia określonego oświadczenia woli stanowi groźbę bezprawną w rozumieniu art. 87 KC.

Wyr. SN z 18.2.1970 r., I CR 571/69, OSNC 1971, Nr 2, poz. 27

Groźba samobójstwa

Posługiwanie się groźbą popełnienia samobójstwa przez matkę dziecka w celu wymuszenia złożenia określonego oświadczenia woli stanowi niewątpliwie groźbę bezprawną w rozumieniu art. 87 KC.

Wyr. SN z 25.11.1981 r., IV CR 406/81, Legalis

Ustanie stanu obawy

Stan obawy wywołany groźbą ustaje nie tylko wówczas, gdy zagrożony niczego się już nie obawia, ale i wówczas, gdy nastąpi stan, którego się obawiał, gdy więc zostanie spełniona groźba.

Orz. SN z 25.9.1958 r., 3 CR 1237/57, Lex

Źródło: Monitor Notarialny, samopis.pl/dziennik-ustaw/publikacje/wady-oswiadczenia-woli