Postępowanie dowodowe w międzynarodowym arbitrażu handlowym w świetle Regulaminu IBA i Zasad Praskich

Wykaz skrótów i terminów

• IBA – International Bar Association (Międzynarodowe Stowarzyszenie Prawników)
• ICC – International Chamber of Commerce (Międzynarodowa Izba Handlowa w Paryżu)
• konwencja europejska – Konwencja europejska o międzynarodowym arbitrażu handlowym, sporządzona w Genewie dnia 21 kwietnia 1961 r. (Dz. U. z 1964 r. Nr 40, poz. 270)
• konwencja nowojorska – Konwencja o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń arbitrażowych, sporządzona w Nowym Jorku dnia 10 czerwca 1958 r. (Dz. U. z 1962 r. Nr 9, poz. 41)
• konwencja waszyngtońska – Konwencja o rozstrzyganiu sporów inwestycyjnych między państwami a obywatelami innych państw, sporządzona w Waszyngtonie dnia 18 marca 1965 r. (Convention on the Settlement of Investment Disputes between States and Nationals of Other States; konwencja ICSID)
• LCIA – London Court of International Arbitration (Londyński Sąd Arbitrażu Międzynarodowego)
• Prawo modelowe UNCITRAL – Prawo modelowe UNCITRAL o międzynarodowym arbitrażu handlowym z 1985 r. (UNCITRAL Model Law on International Commercial Arbitration), ze zmianami z 2006 r.
• Regulamin IBA – Regulamin IBA o postępowaniu dowodowym w międzynarodowym arbitrażu (IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration), wersja z 2010 r.
• Regulamin UNCITRAL – Regulamin Arbitrażowy UNCITRAL (UNCITRAL Arbitration Rules, wersja z 2010 r.)
• SA KIG – Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Izbie Gospodarczej w Warszawie
• SA Lewiatan – Sąd Arbitrażowy przy Konfederacji Lewiatan
• UNCITRAL – Komisja Narodów Zjednoczonych do spraw Międzynarodowego Prawa Handlowego (United Nations Commission on International Trade Law)
• Zasady Praskie – Zasady efektywnego prowadzenia postępowania w arbitrażu międzynarodowym (Rules on the Efficient Conduct of Proceedings in International Arbitration – Prague Rules) z 2018 r.

1. Wprowadzenie

Problematyka postępowania dowodowego, obejmująca całokształt zagadnień związanych z pozyskiwaniem informacji w celu dokonania ustaleń co do faktów stanowiących podstawę rozstrzygnięcia, należy z jednej strony do najważniejszych z praktycznego punktu widzenia, a zarazem pociąga za sobą liczne kwestie o walorze teoretycznym, budząc nieprzerwanie zasadnicze spory wśród przedstawicieli nauki. Dotyczy to zarówno sytuacji, w której spór rozstrzygany jest przed sądem państwowym, jak i takiej, w której strony poddały go pod rozstrzygnięcie sądu polubownego. W obu bowiem przypadkach – przy uwzględnieniu całokształtu różnic pomiędzy sądownictwem państwowym i postępowaniem przed sądem państwowym a arbitrażem i postępowaniem przed sądem polubownym – powstaje problem reguł, którymi należy się kierować przy dokonywaniu czynności zmierzających do ustalenia podstawy faktycznej.

Umowa o arbitraż nie stanowi wyłącznej manifestacji woli stron. Wola ta przejawia się również w możliwości wyboru regulaminu arbitrażowego oraz uzupełnienia go o reguły uzgodnione przez strony i arbitrów podczas pierwszej konferencji organizacyjnej lub w trakcie postępowania arbitrażowego. Możliwość dopasowania reguł proceduralnych do oczekiwań stron przed rozprawą główną jest bez wątpienia jednym z czynników przesądzających o popularności międzynarodowego arbitrażu handlowego.¹ Jego znaczenie dostrzegł już w latach 70. ubiegłego wieku prof. Jerzy Jakubowski, który określił arbitraż mianem praktycznego monopolisty w rozstrzyganiu sporów wynikłych z międzynarodowego obrotu gospodarczego.² Podstawowym uzasadnieniem wyboru arbitrażu dla sporów z elementem zagranicznym jest poszukiwanie neutralnego forum, spełniającego podmiotowe kryterium międzynarodowości.³ Neutralność ta wymaga uprzedniego oderwania sporu od kultury i tradycji procesowej sądów państwowych tej jurysdykcji, na terenie której przeprowadzana jest rozprawa arbitrażowa.

Swoboda stron w kształtowaniu sposobu postępowania przed sądem polubownym równie dobrze może okazać się elementem dezintegrującym. Przewidzenie praktycznego przebiegu sporu arbitrażowego jest wyzwaniem, które może wymagać nie tylko uwzględnienia odpowiedniego horyzontu czasowego, ale również zawarcia przez strony dodatkowego kompromisu. Z drugiej strony zawieranie rozbudowanej umowy co do procedury arbitrażowej jest we współczesnym, zinstytucjonalizowanym arbitrażu międzynarodowym rzadkością. Proceduralne „oczekiwania ex ante” stron sprowadzają się przeważnie do założenia, że ich przyszły spór zostanie rozwiązany w uczciwy i efektywny sposób.⁴ W związku z powyższym uczestnicy postępowań arbitrażowych w praktyce powszechnie posługują się ogólnie dostępnymi instrumentami organizacji postępowania arbitrażowego, stanowiącymi usystematyzowany zbiór reguł procedury arbitrażowej. Przykładami takich instrumentów w materii postępowania dowodowego są: Rules on the Efficient Conduct of Proceedings in International Arbitration (Prague Rules) – „Zasady Praskie” oraz IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration (IBA Rules) – „Regulamin IBA”.

Wybór tematu pragnę uzasadnić na dwóch płaszczyznach. Pierwszą z nich jest zauważalny deficyt polskiej literatury prawniczej poruszającej problematykę postępowania dowodowego w międzynarodowym arbitrażu handlowym. Kwestia ta pozostaje praktycznie „zaniedbana”, co wydaje się szczególnie nieuzasadnione, ponieważ to właśnie skupienie się na postępowaniu dowodowym pozwala uwypuklić specyfikę i odrębność międzynarodowego arbitrażu handlowego wobec sądownictwa państwowego, czyniąc omawianą tematykę wyjątkowo intrygującą. Natomiast liczne publikacje anglojęzyczne traktują kwestię postępowania dowodowego w międzynarodowym arbitrażu handlowym w sposób obszerny, wnikliwy i wyczerpujący.⁵

Decyzja o podjęciu wybranej tematyki zainspirowana została również opublikowanymi w grudniu 2018 r. tzw. Zasadami Praskimi – instrumentem „miękkiego prawa”, podejmującym problematykę efektywnej organizacji postępowania arbitrażowego. Instrument ten, w dobie dominującego wpływu kultury prawa precedensowego na środowisko międzynarodowego arbitrażu handlowego, a w szczególności jego silnej „amerykanizacji”, oparty został na założeniach systemu prawa kontynentalnego – kultury prawnej, z której się wywodzę.

Rozważania podjęte w niniejszej monografii oparte zostały na dwóch instrumentach organizacji postępowania arbitrażowego, tj. Regulaminie IBA oraz Zasadach Praskich. Jednakże tak restrykcyjne zawężenie przedmiotu pracy magisterskiej, ograniczające ją jedynie do tych dwóch instrumentów „miękkiego prawa” (ang. soft law), spowodowałoby, że zarysowany w niej obraz postępowania dowodowego w międzynarodowym arbitrażu handlowym stałby się zbytnio uproszczony. W związku z powyższym w monografii wspominam również o znaczeniu, jakie dla postępowania dowodowego w międzynarodowym arbitrażu handlowym mają inne akty, takie jak: konwencja nowojorska, konwencja europejska, Prawo modelowe UNCITRAL, Regulamin UNCITRAL oraz wybrane regulaminy stałych sądów polubownych.

Monografia nie zawiera kompleksowej charakterystyki postępowania dowodowego w międzynarodowym arbitrażu handlowym. Rozważania skupiają się na dowodzie z dokumentu, ze szczególnym uwzględnieniem procedury wydania dokumentu na rzecz strony przeciwnej (ang. document production). Decyzja ta związana jest ze skomplikowanym i obszernym charakterem omawianej tematyki. Wnikliwa analiza wszystkich złożonych zagadnień tej materii nie jest możliwa w tak zwięzłej publikacji, jaką jest praca magisterska. Dowód z dokumentu należy zaś do najważniejszych i najczęściej wykorzystywanych w praktyce arbitrażowej. Problematyka dowodu z zeznań świadka oraz opinii biegłego omówiona zostanie przekrojowo, w przeważającej części na podstawie unormowań zawartych w Regulaminie IBA. Dowód z oględzin, z uwagi na jego nikłe znaczenie w praktyce, został całkowicie pominięty.

Niniejsze opracowanie dotyczy przede wszystkim reżimu arbitrażu handlowego, za który uważa się postępowanie arbitrażowe, w którym stroną nie jest państwo. Decyzję tę uzasadniam marginalnym znaczeniem arbitrażu inwestycyjnego w Polsce, co związane jest z nieprzystąpieniem Polski do konwencji waszyngtońskiej. Malejące znaczenie arbitrażu inwestycyjnego w regionie związane jest również z wydanym w 2018 r. wyrokiem TSUE w sprawie holenderskiego ubezpieczyciela Achmea B.V. przeciwko Słowacji.⁶

Uwaga redakcyjna (2026) Po napisaniu pracy linia zapoczątkowana wyrokiem w sprawie Achmea została rozwinięta. 5 maja 2020 r. 23 państwa członkowskie UE, w tym Polska, podpisały umowę o wygaśnięciu dwustronnych traktatów inwestycyjnych między państwami członkowskimi (tzw. umowa terminacyjna). W wyroku z 2 września 2021 r. w sprawie C-741/19 Komstroy TSUE uznał, że arbitraż inwestycyjny na podstawie Traktatu Karty Energetycznej jest niedopuszczalny w sporach wewnątrzunijnych. Polska nadal nie jest stroną konwencji waszyngtońskiej (ICSID).

Warto jednak pamiętać, że w trakcie aktualizacji Regulaminu IBA przeprowadzonej w 2010 r. zrezygnowano z określenia „handlowy” (ang. commercial) zarówno w przepisie zakreślającym jego zakres zastosowania, jak i w oficjalnej nazwie. Zmiana ta pokazuje, że Regulamin IBA to instrument o uniwersalnym charakterze. Stworzony pierwotnie na potrzeby ujednolicenia przebiegu sporów handlowych, w aktualnej wersji może znaleźć zastosowanie również w arbitrażu inwestycyjnym. Podobnie jest w przypadku Zasad Praskich. Niemniej kwestie specyficzne dla postępowania dowodowego w międzynarodowym arbitrażu inwestycyjnym zostaną pominięte.

Przepisy Regulaminu IBA przywołuję w polskiej wersji językowej, która przygotowana została przez zespół kancelarii Allen & Overy A. Pędzich sp.k. dla Sądu Arbitrażowego Lewiatan. Tam, gdzie jest to konieczne dla prawidłowej wykładni przepisu, przytaczam treść oryginalnej, angielskiej wersji. Zasady Praskie nie posiadają oficjalnego tłumaczenia na język polski, zatem gdy powołuję się na zawarte w nich postanowienia, własną propozycję tłumaczenia przedstawiam w cudzysłowie, natomiast w przypisach cytuję je w angielskiej wersji językowej.

Przyjętymi metodami badawczymi są metoda analityczno-opisowa i metoda prawnoporównawcza. Niniejsza monografia prowadzona będzie na podstawie następujących pytań badawczych:

• 1) Czy w międzynarodowym arbitrażu handlowym swoboda stron w organizacji postępowania dowodowego jest ograniczona? Jeżeli tak, to w jakim zakresie?
• 2) Czym są i jaki cel spełniają Zasady Praskie i Regulamin IBA?
• 3) Pod jakimi względami Zasady Praskie różnią się od Regulaminu IBA?
• 4) Jak w międzynarodowym arbitrażu handlowym charakteryzuje się dowód z dokumentu, zeznań świadka i opinii biegłego?

2. Perspektywa historycznoprawna i komparatystyczna

Międzynarodowy arbitraż handlowy cieszyć się może historią, która długością dorównuje mitologii greckiej. Już w czasach antycznej Grecji pomiędzy poszczególnymi polis toczyły się postępowania, które można by określić mianem arbitrażu międzynarodowego.⁷ Historia ta, jakkolwiek bogata i intrygująca, nie stanowi przedmiotu niniejszej monografii. Niniejszy rozdział dotyczy jedynie współczesnej historii międzynarodowego arbitrażu handlowego, a jej zarys ma na celu identyfikację źródeł regulacji prawnej międzynarodowego arbitrażu handlowego.

2.1. Protokół i konwencja genewska

Wiek XIX oraz początek wieku XX to okres kształtowania podstawowych idei dotyczących traktowania arbitrażu przez nowoczesne ustawodawstwo państwowe. Była to instytucja tolerowana ze względu na wielowiekową tradycję, ale wymagająca nałożenia istotnych ograniczeń i poddania daleko idącej kontroli.⁸ Sądownictwo prywatne silnie powiązane było z ustawodawstwem krajowym. Postrzegano je jako zagrożenie dla sądów krajowych, a państwa dążyły do jak najszerszej ingerencji w kształt postępowania arbitrażowego, tłumacząc to ochroną swojej suwerenności.⁹ Podejście to prowadziło do różnokierunkowej ewolucji praktyki arbitrażowej i licznych problemów, związanych np. z brakiem możliwości stwierdzenia wykonalności wyroku arbitrażowego, którego moc prawna porównywalna była do umowy prawa materialnego.

Powyższa sytuacja zrodziła dwa równoległe zjawiska. Z jednej strony podjęto działania w celu konwencyjnego uregulowania podstaw sądownictwa arbitrażowego, przyjmując za standard podejście liberalne, uwzględniające szczególne wymagania obrotu międzynarodowego. Z drugiej strony środowiska użytkowników międzynarodowego arbitrażu starały się w maksymalnym stopniu wykorzystać metodę samoregulacji. Arbitraż stał się filarem szerszej koncepcji, związanej z pojęciem autonomicznego prawa kupieckiego (łac. nova lex mercatoria). Teoria ta eksponowała potrzebę wyodrębnienia w handlu międzynarodowym prawa środowiska gospodarczego, autonomicznego względem prawa stanowionego przez poszczególne państwa.¹⁰

Stale rosnący zakres międzynarodowej wymiany handlowej i towarzyszący mu wzrost liczby postępowań arbitrażowych prowadził do wzmożonej aktywności organizacji międzynarodowych, dążących do ujednolicenia praktyki międzynarodowego arbitrażu. Jedną z pierwszych takich organizacji była istniejąca do dziś Międzynarodowa Izba Handlowa w Paryżu (ang. ICC).¹¹ To dzięki niej podjęte zostały pierwsze inicjatywy o charakterze harmonizacyjnym, odnoszące się do zawierania umów o arbitraż w ramach międzynarodowych transakcji handlowych – protokół genewski z 1923 r.¹² oraz konwencja genewska z 1927 r.¹³ Regulacje te sygnalizowały potrzebę traktowania arbitrażu jako zjawiska prawnego odrębnego od sądownictwa państwowego.¹⁴ Mimo niezwiązania się nimi m.in. przez Stany Zjednoczone oraz pomimo tego, że do konwencji genewskiej nie przystąpiła Polska, liczba państw, które stały się ich sygnatariuszami, potwierdziła, jak powszechna była chęć stworzenia międzynarodowych ram dla arbitrażu handlowego.¹⁵

2.2. Konwencja nowojorska

Protokół genewski z 1923 r. oraz konwencja genewska z 1927 r. nie były regulacjami idealnymi. W celu stwierdzenia wykonalności orzeczenia arbitrażowego wymagały jego weryfikacji przez zagraniczne sądy. Proces ten daleki był od płynnego i zunifikowanego. Dla rozwiązania powyższego problemu Międzynarodowa Izba Handlowa (ang. ICC) sporządziła projekt konwencji, której założenia pozwalałyby na praktycznie całkowitą emancypację międzynarodowego arbitrażu handlowego spod jurysdykcji prawa państwowego. Świat nie był jednak jeszcze gotowy na tak drastyczny krok i projekt ten został zarzucony. Międzynarodowa Izba Handlowa pod auspicjami Rady Gospodarczej i Społecznej (ang. The Economic and Social Council) – jednego z sześciu organów głównych ONZ – przygotowała kolejny, kompromisowy projekt, który przyjęty i podpisany został 10 czerwca 1958 r. w Nowym Jorku.¹⁶

Konwencja nowojorska¹⁷ w światowej skali uznawana jest za fundamentalny akt prawny w zakresie arbitrażu międzynarodowego.¹⁸ Konwencja wprowadziła jednolity system weryfikacji uznania i wykonalności zagranicznego orzeczenia arbitrażowego. Pomiędzy postanowieniami konwencji miejsce znalazła również zasada o niebagatelnym znaczeniu dla organizacji postępowania dowodowego, tj. zasada autonomii woli stron w kształtowaniu sposobu postępowania przed sądem polubownym. Rozwiązania przewidziane w konwencji legły u podstaw wielu regulacji krajowych oraz wpłynęły na kształt instrumentów wypracowanych przez organizacje międzynarodowe, takie jak UNCITRAL.¹⁹ Konwencja nowojorska to jeden z aktów prawnych, które uformowały obecne oblicze międzynarodowego arbitrażu handlowego.

2.3. Konwencja europejska

Współpraca państw europejskich w ramach wspólnotowego obrotu handlowego i wynikająca z niej potrzeba ujednolicenia przepisów dotyczących międzynarodowego arbitrażu legły u podstaw podpisanej dnia 21 kwietnia 1961 r. Konwencji europejskiej o międzynarodowym arbitrażu handlowym. Konwencja przygotowana została pod auspicjami Europejskiej Komisji Gospodarczej ONZ (ang. UNECE). Rozwiązania przyjęte w konwencji europejskiej oceniane są jako duży postęp w kierunku denacjonalizacji międzynarodowego arbitrażu handlowego. Jednakże jej ograniczona akceptacja (przystąpiła do niej stosunkowo niewielka liczba państw), zwłaszcza w porównaniu z konwencją nowojorską, wskazuje na to, że niewiele państw popiera tendencję do całkowitego oderwania procedury arbitrażowej od prawa państwowego.²⁰

W art. I ust. 2 lit. a konwencji określono definicję umowy o arbitraż. W definicji tej pominięto wymóg odniesienia do określonego stosunku prawnego. W piśmiennictwie krok ten rozumiany był, po pierwsze, jako możliwość poddania pod rozstrzygnięcie sądu polubownego wszystkich przyszłych sporów pomiędzy stronami,²¹ po drugie, zabieg ten interpretowano jako możliwość wyłączenia umowy o arbitraż spod jurysdykcji sądownictwa państwowego od momentu jej zawarcia aż do ewentualnego jej wypowiedzenia.²² Ożywiło to powstałą na tle konwencji nowojorskiej dyskusję na temat możliwości całkowitego oderwania procedury arbitrażowej od prawa państwowego.

2.4. Regulamin Arbitrażowy UNCITRAL

Wraz ze wzrostem liczby arbitraży ad hoc potrzeba stworzenia uniwersalnego zbioru odnoszących się do nich zasad stała się oczywista. Naprzeciw tej potrzebie wyszła wyspecjalizowana jednostka ONZ – Komisja ds. Międzynarodowego Prawa Handlowego, UNCITRAL (United Nations Commission on International Trade Law). Organizacja ta przygotowała projekt regulaminu, który przeznaczony miał być do zastosowania w sytuacji, gdy strony nie zdecydują o poddaniu rozstrzygnięcia sporu pod jurysdykcję stałego sądu polubownego. Regulamin przyjęto w 1976 r.

Regulamin zaktualizowano 29 czerwca 2010 r. W jego aktualnej treści szczególne miejsce zajmują postanowienia art. 17, które zawierają regulację zasad ogólnych postępowania arbitrażowego. W literaturze światowej zasady te określa się mianem Magna Carta międzynarodowego arbitrażu handlowego.²³

Uwaga redakcyjna (2026) Regulamin UNCITRAL został od tego czasu uzupełniony: w 2013 r. o art. 1 ust. 4, włączający Regulamin UNCITRAL w sprawie przejrzystości w arbitrażu inwestycyjnym opartym na traktatach, a w 2021 r. o Regulamin postępowania przyspieszonego (UNCITRAL Expedited Arbitration Rules), stanowiący załącznik do Regulaminu i stosowany od 19 września 2021 r. za wyraźną zgodą stron. Treść art. 17 omawianego w pracy nie uległa zmianie.

Regulamin UNCITRAL przyczynił się do unifikacji i zwiększenia przewidywalności nie tylko międzynarodowego arbitrażu ad hoc, ale stał się również wzorcem dla regulaminów sądów instytucjonalnych, pozostając przy tym elastycznym narzędziem, pozwalającym na dostosowanie procedury do potrzeb stron. Regulamin wywodzi się z obszaru „miękkiego prawa” (ang. soft law). Nie obowiązuje z mocy prawa, tak jak konwencje międzynarodowe, lecz wyłącznie z woli stron. Sukces Regulaminu UNCITRAL dał początek dalszym inicjatywom harmonizacyjnym z zakresu soft law, czego przykładami są Regulamin IBA oraz Zasady Praskie.

2.5. Prawo modelowe UNCITRAL

Konwencja nowojorska stworzyła globalną atmosferę jedności społeczności międzynarodowego arbitrażu, pozwalając na wykształcenie się powszechnie akceptowanych praktyk. Podczas gdy praktyki te stawały się coraz wyraźniejsze, problem zróżnicowania prawa krajowego stał się niemożliwy do zignorowania. Niektóre państwa starały się utrzymywać ścisłą kontrolę nad przebiegiem postępowań arbitrażowych, inne stroniły od jakiejkolwiek ingerencji, a prawo arbitrażowe niektórych państw było albo przestarzałe, albo nie istniało wcale. Po raz kolejny z inicjatywą harmonizacji wystąpił UNCITRAL, który zajął się przygotowaniem zbioru przepisów prawa krajowego, odzwierciedlających globalnie akceptowane praktyki i standardy. Prawo modelowe UNCITRAL przyjęte zostało w 1985 r.

Prawo modelowe UNCITRAL powstało jako wzorzec legislacyjny dla władzy ustawodawczej poszczególnych państw. Jego postanowienia tworzą kompleksowy zbiór standaryzujący najistotniejsze zagadnienia dotyczące międzynarodowego arbitrażu.²⁴ Ustawa modelowa opiera się na założeniach elastyczności i braku nadmiernego normowania stosunków gospodarczych w ramach międzynarodowego obrotu gospodarczego. Ustawa modelowa implementowana została w 83 państwach (116 jurysdykcjach arbitrażowych), w tym w Polsce.²⁵ Nie ulega wątpliwości, że stała się ona światowym standardem regulacji prawa arbitrażowego, przyczyniającym się do zwiększenia jego przewidywalności.

Ustawa modelowa nie ma charakteru normatywnego i nie jest wiążącym aktem prawnym. Prawo modelowe UNCITRAL zostało opracowane nie jako umowa międzynarodowa, lecz jako wzorcowe unormowanie zasadniczych zagadnień międzynarodowego arbitrażu handlowego, z przeznaczeniem do wykorzystania przez ustawodawców krajowych przy ewentualnej kodyfikacji lub reformie krajowych przepisów dotyczących sądownictwa polubownego. Niemniej ustawę modelową UNCITRAL należy uznać za „kamień milowy” procesu harmonizacji międzynarodowego arbitrażu handlowego.

2.6. Wpływ kultury prawnej na postępowanie dowodowe

Organizacja postępowania dowodowego w międzynarodowym arbitrażu handlowym może przysporzyć licznych trudności. Gdy stronami są podmioty pochodzące z różnych kultur prawnych, ich wizje przebiegu fazy rozpoznawczej postępowania mogą się rozmijać. Często spotykanym w praktyce przykładem jest sytuacja, w której prawnicy wywodzący się z Europy kontynentalnej, gdzie postępowanie przed sądem państwowym opiera się na założeniach systemu prawa stanowionego (ang. civil law), stają naprzeciw swoich odpowiedników pochodzących z Wielkiej Brytanii lub USA, czyli jurysdykcji systemu prawa precedensowego (ang. common law). Uczestnik procesu arbitrażowego, którego dotychczasowa kariera prawnicza przebiegała zgodnie z wartościami danego systemu, będzie w naturalny sposób oczekiwał, że spór, w którym uczestniczy, choć toczy się na międzynarodowej kanwie, i tak zostanie rozstrzygnięty zgodnie ze znanymi mu wartościami. Pełnomocnicy procesowi błędnie zakładają, że międzynarodowy arbitraż handlowy to nic więcej niż ponadnarodowe postępowanie sądowe, a znane im dobrze taktyki procesowe oraz zasady postępowania dowodowego znajdą w nim zastosowanie.

2.6.1. Prawo precedensowe – „common law”

Różnice kultur prawnych szczególnie wyraźnie manifestują się na płaszczyźnie postępowania dowodowego. System common law charakteryzuje skrajnie kontradyktoryjne podejście. Rola sędziego ogranicza się do zapewnienia należytego przebiegu przewodu sądowego. Procesowymi „protagonistami” są strony i to one muszą wykazać się inicjatywą w kwestii wyjaśnienia istotnych okoliczności faktycznych i prawnych sprawy. Rola sądu ogranicza się zaś jedynie do wysłuchania argumentów stron i oceny przedstawionych przez nie dowodów i argumentów.²⁶

System prawa precedensowego charakteryzuje ukierunkowanie na ustną prezentację źródeł dowodowych. Historycznym tego wytłumaczeniem jest szeroki udział czynnika społecznego w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości, przejawiający się pod postacią ław przysięgłych. Ich członkami były osoby przeważnie niebędące zawodowymi prawnikami, często nieumiejące nawet czytać i pisać, zatem materiał dowodowy musiał być wcześniej odpowiednio zebrany i wyselekcjonowany w celu późniejszej, ustnej prezentacji.²⁷ W tradycji systemu common law materiał dowodowy najpierw „sortowany” jest przez pełnomocników procesowych stron. Następnie meritum przedstawiane jest podczas rozprawy, wraz z przesłuchaniem świadków, biegłych i stron.²⁸ W systemie prawa precedensowego ustna prezentacja dowodu odgrywa kluczową rolę w procesie ustalania okoliczności faktycznych.

W systemie tym wyróżnia się: a) direct examination albo examination-in-chief, tj. rodzaj przesłuchania, w którym pytania zadaje strona, na wniosek której świadek został wezwany; b) cross-examination, tj. rodzaj przesłuchania, w którym pytania zadaje strona przeciwna do tej, na wniosek której świadek został wezwany; c) redirect examination, tj. rodzaj przesłuchania, w którym przesłuchuje się po raz kolejny świadka, który wcześniej złożył już swoje zeznania pod przysięgą.

Potrzeba wczesnej systematyzacji materiału dowodowego przyczyniła się do wykształcenia w systemach prawa precedensowego instytucji prawnej, która w Stanach Zjednoczonych nazywana jest discovery, w Anglii i Walii zaś – disclosure. Jest to procedura pozwalająca stronom zobowiązać przeciwnika procesowego do udostępnienia istotnych dla sprawy dowodów (np. dokumentów) jeszcze przed wszczęciem właściwego procesu. Co więcej, procedura ta pozwala również na to, aby strona przeciwna oraz powiązane z nią osoby (takie jak jej pracownicy) złożyły na etapie przedprocesowym stosowne wyjaśnienia w ramach tzw. depositions. Każda ze stron ma prawo zadecydować, które z uzyskanych od przeciwnika dowodów złoży do akt sprawy na poparcie swoich twierdzeń.²⁹ Prawnicy systemu common law nie wyobrażają sobie sprawiedliwego procesu bez procedury umożliwiającej wgląd do dokumentów będących w posiadaniu strony przeciwnej.

Zakres procedury discovery w państwach systemu prawa precedensowego jest niejednolity. Najszerszy przyjęty został w USA, gdzie w praktyce strona powodowa mogłaby wnieść pozew, nie dołączając do niego żadnych dowodów. Teoretycznie możliwe jest tam zobowiązanie strony przeciwnej do wydania bliżej nieokreślonego zbioru wszystkich dokumentów mających związek ze sprawą, poza podlegającymi ochronie np. ze względu na tajemnicę adwokacką.³⁰

Procedura discovery nadal stanowi żywy przedmiot sporu w społeczności międzynarodowego arbitrażu handlowego. Zwraca się uwagę na jej wpływ na efektywność procesu. Rozbudowany, amerykański styl discovery pozwala na wykorzystywanie procedury nie tylko na poparcie określonych twierdzeń strony, ale nawet do poszukiwania nieznanych wcześniej podstaw dla wysuniętego roszczenia lub dodatkowych naruszeń, wykraczających poza przedmiot toczącego się procesu. Prawnicy anglosascy tego rodzaju nieadekwatnie do danej sprawy rozbudowany wniosek w ramach procedury discovery humorystycznie określają mianem „wyprawy na ryby” (ang. fishing expedition).

2.6.2. Prawo kontynentalne – „civil law”

Zrodzona na zgliszczach prawa rzymskiego kultura prawa kontynentalnego odznacza się zgoła odmienną metodyką procesową. Zadaniem sędziego nie jest jedynie bierna obserwacja zmagań stron. Sędzia zobowiązany jest do uporządkowania wszelkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i nie jest zmuszony wydawać rozstrzygnięcia wyłącznie na podstawie materiału dowodowego zaprezentowanego przez strony. W tradycji civil law preferowanym środkiem dowodowym jest dokument. Sędziowie, którzy z założenia posiadają świetne wykształcenie prawnicze, teoretycznie są w stanie szybko ocenić okoliczności sprawy na podstawie załączonych dokumentów. Zbędne są w tym systemie przeciągające się przewody sądowe, na których w celu wyjaśnienia okoliczności faktycznych i prawnych przesłuchiwana jest czereda świadków i biegłych.

Niektóre z systemowych rozbieżności przybierają wprost przeciwstawny charakter. W tradycji civil law instruowanie świadka poprzez wcześniejsze ustalanie treści zeznań uznawane jest za niemoralne. Prawnik dopuszczający się takiej praktyki naraża się na odpowiedzialność dyscyplinarną.³¹ W państwach kultury common law (z wyłączeniem Anglii i Walii) taki sposób postępowania uważany jest za całkowicie normalny, a proces przygotowywania świadka do złożenia zeznań przez prawników pochodzących z USA określany jest mianem horseshedding. Nieprzygotowanie świadka do zeznawania może być tam postrzegane nawet jako przejaw niefachowości pełnomocnika procesowego.³²

Procedura discovery w systemie prawa kontynentalnego występuje tylko wyjątkowo. Jest to wyrazem ogólnie obowiązującej w nim zasady actori incumbit onus probandi. Co prawda systemy prawa kontynentalnego zawsze przewidywały możliwość zwrócenia się do sądu z wnioskiem o zobowiązanie strony przeciwnej do złożenia dokumentu do akt sprawy. Sądy interpretowały jednak tę instytucję restrykcyjnie, wymagając, aby dokument objęty wnioskiem był precyzyjnie wskazany, a jego rzeczywisty związek ze sprawą został dokładnie wykazany i wyjaśniony. W rezultacie kontynentalny odpowiednik instytucji discovery służył praktycznie wyłącznie do pozyskania od przeciwnika dokumentu, o którego istnieniu się wiedziało i którego treść się znało. W przeciwieństwie do procedury discovery występującej w państwach kręgu common law, kontynentalnej wersji discovery nie można było wykorzystać, aby żądać od strony przeciwnej wydania zbioru dokumentów związanych ze sprawą, jeżeli istnienia dokumentów można się racjonalnie spodziewać i ich relewantność dla sprawy można racjonalnie zakładać (np. związanej ze sprawą korespondencji wewnętrznej pomiędzy określonymi osobami w strukturze organizacyjnej strony przeciwnej).³³

2.7. Regulamin IBA – podłoże historyczne

Lata siedemdziesiąte ubiegłego wieku to okres zdominowania środowiska międzynarodowego arbitrażu handlowego przez amerykańskie kancelarie prawnicze. Organizacjom tym udało się w pełni inkorporować do kanonu międzynarodowego arbitrażu handlowego instytucje postępowania dowodowego funkcjonujące w sądach stanowych USA, takie jak procedura discovery w swojej specyficznie szerokiej postaci.³⁴ Międzynarodowy arbitraż handlowy stał się rodzajem pobocznego, amerykańskiego postępowania sądowego. Prawnicy wywodzący się z Europy kontynentalnej, postawieni naprzeciw prawnikom pochodzącym z USA czy Wielkiej Brytanii, znajdowali się w wyraźnie niekorzystnej sytuacji.³⁵

Powyższy problem dostrzeżony został przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Prawników (ang. International Bar Association, IBA). Organizacja ta w 1983 r. przygotowała pierwszy w swoim rodzaju instrument, mający służyć harmonizacji postępowania dowodowego w międzynarodowym arbitrażu handlowym.³⁶ W założeniu instrument ten miał oddawać realia obu systemów prawnych, w kompromisowy sposób niwelując ich rozbieżności.³⁷ Nie zyskał on jednak popularności i stosowany był jedynie incydentalnie. Niektórzy nieprzychylność międzynarodowego środowiska dla pierwszej wersji instrumentu tłumaczyli tym, że nie było ono wtedy jeszcze wystarczająco dojrzałe, aby udzielić aprobaty tego rodzaju wysiłkom harmonizacyjnym.³⁸ Inni akcentowali jednostronny kształt kompromisu, z przeważającym pierwiastkiem kultury common law.³⁹

Bardziej przyjazną atmosferę dla zabiegów harmonizacyjnych zarysowało ustawodawstwo krajowe lat 90., kiedy zauważalna stała się tendencja do zmniejszania się różnic w sposobie przeprowadzania dowodów w państwach prawa stanowionego i precedensowego.⁴⁰ Wykorzystując sprzyjające okoliczności oraz zasób wykształconych w ostatnich latach, powszechnie akceptowanych praktyk, IBA w 1999 r. znowelizowała swój instrument. Na celowniku zmian znalazła się budząca kontrowersje procedura discovery, w międzynarodowym arbitrażu handlowym przejawiająca się pod postacią procedury wydania dokumentu na rzecz strony przeciwnej (ang. document production). Poszukując niezależnej od „precedensowych korzeni” formy tej procedury, zwiększono kontrolę, jaką zespół orzekający miał sprawować nad jej przebiegiem. Znowelizowany instrument został dobrze przyjęty. Znalazł szerokie zastosowanie i stał się jednym z najczęściej używanych w swojej dziedzinie. Popularność zawdzięczał dobrze wyważonemu kompromisowi, łączącemu najlepsze aspekty obu systemów, jak również swojej praktyczności i elastyczności.⁴¹

Regulamin IBA w swojej aktualnej postaci uchwalony został w 2010 r. Wersja ta w swojej nazwie pomija określenie „handlowy” (ang. commercial), co odzwierciedlać ma założenie, że instrument ten znaleźć może zastosowanie zarówno w międzynarodowym arbitrażu handlowym, jak i inwestycyjnym. W wyniku rewizji do Regulaminu IBA dodano wymóg działania strony w dobrej wierze. Odzwierciedlono również problematykę przedkładania dokumentów w formie elektronicznej. Regulamin IBA w swojej aktualnej postaci uważany jest za fundament sprawnej organizacji postępowania dowodowego w międzynarodowym arbitrażu handlowym. Raport Międzynarodowego Stowarzyszenia Prawników z września 2016 r. ukazuje, że instrument ten stosowany jest regularnie zarówno w jurysdykcjach prawa precedensowego, jak i kontynentalnego (w 72% postępowań arbitrażowych w Anglii, 62% we Francji i 56% w USA).⁴² Wysoką rangę Regulaminu IBA potwierdza również ankieta z maja 2018 r., przeprowadzona przez międzynarodową kancelarię prawniczą White & Case wraz z Queen Mary University of London.⁴³ W świetle swojego sukcesu Regulamin IBA stał się prekursorem trzeciej drogi, pomiędzy standardami tradycji common law i civil law, przyczyniając się tym samym do dalszej transnacjonalizacji i harmonizacji międzynarodowego arbitrażu handlowego.

Uwaga redakcyjna (2026) Po ukończeniu pracy Rada IBA przyjęła 17 grudnia 2020 r. kolejną rewizję Regulaminu IBA (IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration 2020). Zmiany mają charakter ewolucyjny i nie naruszają konstrukcji opisanej w pracy; do najważniejszych należą: wyraźne uwzględnienie w naradzie wstępnej kwestii cyberbezpieczeństwa i ochrony danych (art. 2.2 lit. e), uregulowanie rozpraw zdalnych wraz z protokołem ich prowadzenia (art. 8.2), możliwość wyłączenia przez zespół orzekający dowodu uzyskanego bezprawnie (art. 9.3) oraz doprecyzowanie zasad dotyczących tłumaczeń przedkładanych dokumentów (art. 3.12 lit. d). Przytaczane w pracy numery artykułów odnoszą się do wersji z 2010 r.; w wersji z 2020 r. numeracja zasadniczych przepisów o wydaniu dokumentów (art. 3) i o sprzeciwach (art. 9) została zachowana.

2.8. Zasady Praskie – podłoże historyczne

W ciągu ostatnich 20 lat uwaga społeczności międzynarodowego arbitrażu handlowego skupiona została na problematyce efektywności sądownictwa prywatnego. Zbyt duży koszt i czas trwania postępowania uznano za czynniki realnie zagrażające egzystencji międzynarodowego arbitrażu handlowego. Strony nieusatysfakcjonowane przebiegiem rozprawy arbitrażowej podnosiły, że przeciągające się postępowania potęgują wydatki stron związane z zastępstwem procesowym, stanowiącym główny generator kosztów.⁴⁴

Jedną z najnowszych inicjatyw zmagających się z problemem braku efektywności w międzynarodowym arbitrażu są Zasady Praskie, tj. Rules on the Efficient Conduct of Proceedings in International Arbitration (Prague Rules). Prace nad instrumentem trwały od 2014 r., nabrały jednak znacznie tempa po IV konferencji zorganizowanej przez Rosyjskie Stowarzyszenie Arbitrażowe (ang. Russian Arbitration Association), która odbyła się w kwietniu 2017 r. w Moskwie. Celem konferencji było zdemaskowanie niepokojącego trendu „amerykanizacji” międzynarodowego arbitrażu. Podczas sesji zatytułowanej Creeping Americanisation of International Arbitration: Is It Right Time to Develop Inquisitorial Rules of Evidence Vladimir Khvalei (przewodniczący zarządu RAA) zwrócił uwagę na problem dominacji kultury prawa precedensowego w środowisku. Wyrażona została potrzeba stworzenia nowego zestawu wytycznych, opierających się na założeniach systemu prawa kontynentalnego.⁴⁵ Zasady Praskie przyjęte zostały w grudniu 2018 r.

Model postępowania dowodowego proponowany przez Zasady Praskie zdaje się w iście rewolucyjnym duchu zwracać ku procesowej tradycji kręgu prawa kontynentalnego. Jego postanowienia zachęcają arbitrów do wzięcia aktywnej roli w kontrolowaniu przebiegu postępowania arbitrażowego. Regulamin zakłada, że sprawna metoda organizacji procesowej przyniesie efekty w postaci redukcji czasu i kosztu postępowania arbitrażowego. Teoretycznie założenie to wydaje się trafiać nieprawdopodobnie celnie w problem efektywności postępowania w międzynarodowym arbitrażu handlowym. Nie należy jednak zapominać, że powodem, dla którego arbitrzy do kwestii organizacji procesowej podchodzą liberalnie, jest zagrożenie zarzutem przedwczesnego przesądzenia rozstrzygnięcia czy też braku równego traktowania stron, które to zarzuty stanowić mogą podstawę podważenia wykonalności wyroku arbitrażowego.

Nowy instrument wyraża niechęć wobec rozpraw, na których przesłuchiwani są świadkowie i biegli, sugerując, aby rozstrzygnięcie wydane zostało wyłącznie na podstawie dowodu z dokumentu. Regulamin zrywa z charakterystycznym dla systemu prawa precedensowego obliczem procedury discovery, pozwalając stronie jedynie wnioskować o wydanie precyzyjnie określonego dokumentu, znajdującego się w posiadaniu strony przeciwnej.

Zasady Praskie zdają się na nowo uwydatniać widoczny w środowisku międzynarodowego arbitrażu handlowego podział pomiędzy tradycjami civil law i common law w poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie: „Jak powinna wyglądać efektywna procedura arbitrażowa?”.⁴⁶ Pomimo licznych kontrowersji, które budzą, uznać je można za pierwszą tak wyraźną manifestację kultury prawa kontynentalnego na arenie międzynarodowego arbitrażu handlowego.

3. Autonomia stron w kształtowaniu sposobu postępowania

Zasada autonomii woli stron w kształtowaniu sposobu postępowania przed sądem polubownym, określana w anglojęzycznej literaturze mianem party autonomy, jest źródłem dużej elastyczności sądownictwa polubownego w porównaniu z sądownictwem państwowym. Autonomia ta pozwala na przystosowywanie konkretnych reguł postępowania do oczekiwań stron pochodzących z różnych kultur prawnych.⁴⁷ Możliwość dopasowania reguł proceduralnych przed rozprawą główną jest bez wątpienia jednym z czynników decydujących o popularności międzynarodowego arbitrażu handlowego. Wola stron musi decydować, gdyż arbitraż odbywa się właśnie dlatego, że strony zdecydowały się poddać rozstrzygnięcie sporu nie sądowi państwowemu, lecz sądowi polubownemu.⁴⁸

Rozważania w niniejszym rozdziale poświęcone zostały płaszczyznom funkcjonowania zasady autonomii woli stron postępowania arbitrażowego, widzianym przez pryzmat organizacji postępowania dowodowego w międzynarodowym arbitrażu handlowym. Zagadnienie rozwinięte zostanie kolejno na gruncie: a) prawa krajowego, b) konwencji nowojorskiej i konwencji europejskiej, c) regulaminów stałych sądów polubownych. Następnie analizie poddane zostaną zawarte w powyższych źródłach normy bezwzględnie wiążące (łac. ius cogens), które – mając na celu zapewnienie sprawiedliwego przebiegu postępowania arbitrażowego (ang. due process) – nie pozwalają na modyfikację swojej dyspozycji wolą stron, a przez to ograniczają omawianą zasadę autonomii woli stron, wyznaczając tym samym jej zakres.

3.1. Arbitrażowe prawo krajowe – lex arbitri

Międzynarodowy arbitraż handlowy odznacza się swobodą w wyborze sposobu prowadzenia postępowania, jednakże swoboda ta nie jest nieograniczona. Do pewnego stopnia każde postępowanie arbitrażowe podlega prawu krajowemu jakiegoś państwa. Najczęściej jest to prawo państwa, w którym rozprawa arbitrażowa ma miejsce. Teoretycznie dopuszczalny jest również wybór innego lex arbitri niż to zawarte w systemie prawnym jurysdykcji, w której faktycznie odbywa się rozprawa arbitrażowa. Takie przypadki są jednak niezmiernie rzadkie w praktyce. Mianem lex arbitri określa się więc zbiór państwowych przepisów prawnych odnoszących się do sądownictwa polubownego, właściwy dla danego postępowania arbitrażowego.

Lex arbitri legalizuje postępowanie arbitrażowe i zapewnia mu podstawową oprawę prawną. Stanowi punkt wyjścia dla określenia zasad postępowania arbitrażowego, regulując kwestie związane z:

• a) wewnętrznym przebiegiem postępowania arbitrażowego.

Sfera ta obejmuje zagadnienia takie jak: wymagania związane z procesem wyboru arbitrów, wymagania związane z przebiegiem rozprawy arbitrażowej, wymagania formalne wyroku (tzw. wewnętrzny aspekt procesowy).

• b) zewnętrznym stosunkiem pomiędzy postępowaniem arbitrażowym a sądami państwowymi.

Stosunek ten może mieć charakter zarówno pomocniczy, jak i nadzorczy. Przejawiać się może pod postacią wniosku sądu polubownego do sądu państwowego o przeprowadzenie dowodu albo wykonanie innej czynności, której sąd polubowny nie może wykonać (np. udzielenia zabezpieczenia majątkowego), oraz pod postacią uchylenia wyroku arbitrażowego lub odmowy jego wykonania przez sąd państwowy (tzw. zewnętrzny aspekt procesowy).

• c) szeroko rozumianym, zewnętrznym stosunkiem pomiędzy sądownictwem polubownym a polityką społeczną państwa.

Stosunek ten wyraża się w pojęciu zdatności arbitrażowej, tj. zakresie spraw, które mogą być rozstrzygane przez sąd polubowny.⁴⁹

Na lex arbitri nie składają się krajowe regulacje prawne dotyczące przebiegu postępowania przed sądem państwowym.⁵⁰ Wybór przez strony umowy o arbitraż np. prawa polskiego jako prawa procesowego właściwego dla postępowania arbitrażowego nie oznacza, że normy prawne regulujące postępowanie dowodowe przed polskim sądem znajdą zastosowanie w postępowaniu arbitrażowym. Brak związania zespołu orzekającego przepisami o postępowaniu przed sądem powszechnym wyraża w świetle polskiego prawa arbitrażowego expressis verbis przepis art. 1184 § 2 zd. 2 k.p.c.

Warto jednak pamiętać, że poprzez wybór prawa właściwego dla postępowania arbitrażowego strony dokonują ex ante oceny istotnych czynników procesu arbitrażowego.⁵¹ Lokalne praktyki i zasady proceduralne mogą realnie wpłynąć na organizację postępowania dowodowego. W postępowaniu arbitrażowym mającym miejsce w USA o wiele bardziej prawdopodobne będzie przyjęcie szerokiego zakresu procedury document production. Mniej prawdopodobne wydaje się to, gdy miejscem arbitrażu jest np. Szwajcaria – państwo kręgu civil law. Swoboda w kształtowaniu postępowania arbitrażowego nie wyklucza „proceduralnych zapożyczeń” z praktyki krajowej (tzw. homeward trend).⁵² Zjawisko to jest jednak w literaturze jednoznacznie krytykowane. Podkreśla się potrzebę dbałości o neutralność lex arbitri, które łączyć ma postępowanie arbitrażowe z systemem prawnym państwa miejsca arbitrażu, nie zakotwiczając go jednak w zasadach miejscowej procedury sądowej i tradycji procesowej danej jurysdykcji.⁵³

W treści lex arbitri nowoczesnych jurysdykcji arbitrażowych zawarta zostaje zasada autonomii woli stron w kształtowaniu procedury postępowania arbitrażowego, ograniczona przez obowiązek respektowania wąskiego zakresu nieprecyzyjnie sformułowanych przepisów bezwzględnie obowiązujących. Przepisy te, z powodu swojej lakoniczności, w minimalnym stopniu ograniczają swobodę stron w kształtowaniu postępowania dowodowego. Specyfikę tę ilustruje Prawo modelowe UNCITRAL. Jest ona również zauważalna na gruncie polskiego k.p.c.⁵⁴

Krajowe systemy prawne, poza normami ius cogens, zawierają w materii prawa arbitrażowego zestaw podstawowych zasad proceduralnych o względnie obowiązującym charakterze (łac. ius dispositivum). Stanowią one rodzaj „siatki bezpieczeństwa”, która zagwarantować ma prawidłowy przebieg postępowania arbitrażowego w sytuacji, gdy strony nie postanowią uregulować go w odmienny sposób. Na ogół strony decydują się na inkorporację odmiennych ustaleń, co czynić mogą nawet nie do końca świadomie, np. oddając swój spór pod kognicję stałego sądu polubownego. Poprzez wybór regulaminu arbitrażowego o instytucjonalnym charakterze (np. regulaminu ICC albo regulaminu LCIA) lub regulaminu ad hoc (w praktyce najczęściej jest to Regulamin UNCITRAL) strony decydują się na prowadzenie postępowania arbitrażowego zgodnie z precyzyjniejszymi zasadami proceduralnymi, które uzupełniają lub wypierają normy prawne zawarte w lex arbitri. Doprecyzowanie zasad proceduralnych danego postępowania arbitrażowego w praktyce następuje również wskutek inkorporacji przez strony i zespół orzekający instrumentów „miękkiego prawa”, jakimi są Regulamin IBA oraz Zasady Praskie.⁵⁵

Podsumowując, lex arbitri w nowoczesnych krajowych systemach prawa arbitrażowego daje wyraz zasadzie autonomii woli stron w kształtowaniu procedury arbitrażowej, nie regulując tym samym postępowania dowodowego w sposób wyczerpujący. Stwarza to potrzebę inkorporacji do postępowania arbitrażowego instrumentów soft law (takich jak Regulamin IBA i Zasady Praskie), które pozwalają na sprawne wypełnienie „celowej luki” pozostawionej przez prawo krajowe.

3.2. Konwencja nowojorska i europejska

Pomiędzy postanowieniami konwencji nowojorskiej miejsce znalazła zasada autonomii woli stron w kształtowaniu procedury arbitrażowej (ang. party autonomy). Zgodnie z art. V ust. 1 lit. d konwencji przesłanką odmowy stwierdzenia wykonalności wyroku arbitrażowego może być okoliczność, że:

(…) skład sądu arbitrażowego bądź też procedura arbitrażowa nie były zgodne z umową stron, lub – w razie braku takiej umowy – że nie były zgodne z prawem kraju, w którym odbył się arbitraż”

Uzależnienie możliwości odmowy uznania orzeczenia arbitrażowego – w przypadku, gdy procedura prowadząca do jego wydania sprzeczna była z prawem krajowym – od braku umowy stron w tym zakresie interpretowane było w literaturze różnie. Przepis ten w przeszłości wzbudził dyskusję na temat granic zasady swobody stron w organizacji postępowania arbitrażowego. W literaturze zagranicznej podnoszono, że konwencja nowojorska zezwala na uregulowanie procedury arbitrażowej przez strony w sposób całkowicie autonomiczny, niezależny od powiązań z krajowym systemem prawnym, tym samym pozwalając na organizację postępowania w praktycznie nieograniczony sposób.⁵⁶ Z drugiej zaś strony na gruncie konwencji upatrywano konieczność konserwatywnego kształtowania procedury, tj. odnoszenia się zawsze do określonego, krajowego systemu prawnego. Dyskusja nasiliła się po podpisaniu konwencji europejskiej.⁵⁷

Konwencja nowojorska nie przecięła do końca powiązań procedury arbitrażowej z prawem krajowym. W art. V ust. 2 lit. b konwencja umożliwia odmowę uznania i wykonania orzeczenia arbitrażowego w kraju, w którym postawiono żądanie uznania i wykonania, w sytuacji, gdy:

(…) uznanie lub wykonanie orzeczenia byłoby sprzeczne z porządkiem publicznym tego kraju

Konwencja tym samym daje wyraz obowiązkowi kształtowania postępowania arbitrażowego zgodnie z krajowymi przepisami iuris cogentis. Co więcej, konwencja w art. V ust. 1 lit. b za przesłankę odmowy wykonania orzeczenia arbitrażowego uznaje brak możliwości przedstawienia swojej sprawy przez stronę.

Zasada autonomii woli stron na gruncie konwencji europejskiej⁵⁸ w mniejszym stopniu skrępowana jest przez prawo krajowe niż w przypadku starszej konwencji nowojorskiej. Zgodnie z art. IV ust. 1 konwencji europejskiej:

1. Strony umowy o arbitraż mogą według swojego uznania:

• a) przewidzieć poddawanie sporów do rozstrzygania stałej instytucji arbitrażowej; w takim wypadku rozpoznawanie sporów będzie następowało zgodnie z regulaminem takiej instytucji;
• b) przewidzieć poddawanie sporów do rozstrzygnięcia przez arbitraż dla danej sprawy (arbitraż ad hoc) i w takim wypadku strony mogą w szczególności:

(…)

• iii) ustanowić reguły postępowania, których mają przestrzegać arbitrzy.

Konwencja europejska zdaje się pozostawiać autonomię woli stron zupełnie nieograniczoną, akcentując jedynie dla arbitrażu instytucjonalnego konieczność respektowania postanowień regulaminów stałych sądów polubownych. Konwencja europejska, w przeciwieństwie do konwencji nowojorskiej, nie wymaga zgodności procedury arbitrażowej z prawem miejsca arbitrażu lub z prawem państwa, w którym postawiono żądanie uznania wyroku, wskazując jedynie w art. IX ust. 1, że jedną z wyłącznych przesłanek uchylenia orzeczenia arbitrażowego jest stan, w którym:

• b) strona (…) nie mogła złożyć swych wyjaśnień

(…)

• d) skład zespołu arbitrażowego lub procedura arbitrażowa nie były zgodne z umową stron, a w braku umowy nie były zgodne z postanowieniami artykułu IV niniejszej Konwencji”.

W art. IV konwencji europejskiej na próżno by szukać obowiązku kształtowania procedury arbitrażowej zgodnie z krajowymi przepisami iuris cogentis.

Przyjęcie konwencji europejskiej wzmogło dyskusję nad nieograniczonym charakterem zasady autonomii woli stron. Przedmiotem dyskusji była możliwość całkowitej emancypacji procedury arbitrażowej od ustawodawstwa krajowego. Zwolennicy niezależnego rozumienia zasady akcentowali tzw. „koncepcję arbitrażu zdelokalizowanego”, zgodnie z którą prawo miejsca postępowania arbitrażowego nie ma żadnego znaczenia dla ważności procesu arbitrażowego, a sądy państwowe miejsca postępowania nie mają uprawnień kontrolnych nad toczącym się postępowaniem. Zwolennicy takiej formy arbitrażu widzą go jako samoregulujący się mechanizm. Ewentualna kontrola wyroku sądu polubownego byłaby przeprowadzana jednorazowo i jedynie przez sądy jurysdykcji, na terenie której wyrok miałby zostać wykonany. Arbitraż zdelokalizowany, określany mianem „bezpaństwowego” (ang. stateless), to z całą pewnością nie arbitraż bezprawny (ang. lawless). Arbitraż tego typu bazuje na globalnie akceptowanych, międzynarodowych zasadach, skodyfikowanych w takich aktach prawnych jak np. konwencja nowojorska, konwencja europejska czy Regulamin UNCITRAL.⁵⁹

Przeciwnicy koncepcji arbitrażu zdelokalizowanego podnosili, że zgodnie z tzw. „koncepcją terytorialną” wiążącego charakteru prawa państwowego należy upatrywać w ogólnej zasadzie prawa międzynarodowego, zgodnie z którą możliwość regulacji wszelkiej aktywności mającej miejsce na terytorium państwa stanowi element jego suwerenności wewnętrznej.⁶⁰ Jeżeli więc postępowanie arbitrażowe odbywa się na terenie określonego kraju, pociąga to za sobą bezwzględną konieczność zastosowania jego prawa arbitrażowego. Mówiąc o koncepcji terytorialnej, nie sposób nie przywołać spostrzeżenia prof. Henryka Trammera, zgodnie z którym: wola stron uregulowania wprost postępowania arbitrażowego w pewien określony sposób winna być również respektowana, ale sposób ten nie może być sprzeczny z przepisami iuris cogentis tego prawa, które jest miarodajne dla procedury arbitrażowej.⁶¹

3.3. Regulaminy arbitrażowe

Spory rozstrzygane w drodze międzynarodowego arbitrażu podzielić można na administrowane przez stałe sądy polubowne oraz spory ad hoc, tj. postępowania arbitrażowe, w ramach których strony nie decydują się powierzyć rozjemstwa swojego sporu zorganizowanej instytucji arbitrażowej. Nieodłącznym elementem każdego stałego sądu polubownego jest jego regulamin. Regulamin ten, w granicach lex arbitri, będzie podstawą przeprowadzenia postępowania przed sądem polubownym. W przypadku, kiedy strony decydują się na arbitraż ad hoc, mogą one dowolnie ustalić reguły postępowania, w tym sięgnąć do reguł zawartych w regulaminach arbitrażowych stałych sądów polubownych. Uczynić to mogą poprzez inkorporację powszechnie dostępnych, wzorcowych zasad, jak np. Regulamin UNCITRAL. W ten sposób regulaminy stałych sądów polubownych i regulaminy arbitrażowe przeznaczone dla arbitrażu ad hoc stają się istotną częścią źródeł regulujących postępowanie arbitrażowe.⁶²

Przepisy regulaminów arbitrażowych regulują procedurę arbitrażową o wiele bardziej szczegółowo niż lex arbitri. Zawarte w nich przepisy w szczegółowy sposób odnoszą się do takich zagadnień jak: wybór arbitrów, forma i skutki procesowe wyroku arbitrażowego czy koszty postępowania arbitrażowego. Celowo nie precyzują jednak materii postępowania dowodowego.⁶³

Regulaminy arbitrażowe nie wymagają, aby każde postępowanie przebiegało w ten sam sposób. Co prawda można w nich znaleźć jednostki redakcyjne poświęcone dowodowi z zeznań świadka i opinii biegłego, jednakże są to przepisy w przeważającej części odnoszące się do biegłych powołanych ex officio. Regulaminy arbitrażowe charakteryzuje szczątkowa regulacja dowodu z dokumentu. Wynika to paradoksalnie z dużego znaczenia tego środka dowodowego. Nadmiernie szczegółowe uregulowania zawarte w regulaminie arbitrażowym mogłyby odbić się na efektywności postępowania, narzucając uczestnikom międzynarodowego arbitrażu sposób korzystania z dowodu z dokumentu, co do którego nie byliby oni przekonani.⁶⁴ Na próżno szukać w tych lakonicznych jednostkach redakcyjnych reguł pozwalających całościowo odtworzyć przebieg czynności dowodowych; rzuca się w oczy ich zdawkowość.⁶⁵

W celu umożliwienia stronom dookreślenia sposobu przebiegu postępowania dowodowego regulaminy arbitrażowe manifestują zasadę autonomii woli stron, uprawniając je do wypełnienia swoich ramowych regulacji. Przykładami takich przepisów są: art. 19 regulaminu ICC, art. 14 ust. 2 regulaminu LCIA, art. 1 ust. 1 Regulaminu UNCITRAL. Na polskim gruncie zaś przykładem takiego unormowania jest § 4 regulaminu SA KIG,⁶⁶ zgodnie z którym:

Uwaga redakcyjna (2026) Przywołane regulaminy instytucjonalne doczekały się od 2020 r. nowych wydań: regulamin LCIA w wersji z 2020 r. (obowiązującej od 1 października 2020 r.), regulamin ICC w wersji z 2021 r. (od 1 stycznia 2021 r.) oraz regulamin SIAC w wersji z 2025 r. (od 1 stycznia 2025 r.). Numeracja przepisów podanych w pracy odnosi się do wersji obowiązujących w 2020 r.; zasada swobody stron w uzupełnianiu regulaminu została w nowych wydaniach utrzymana.

1. W zakresie nieuregulowanym w Regulaminie i w braku odmiennego uzgodnienia stron Zespół Orzekający prowadzi postępowanie w sposób, jaki uzna za właściwy.

2. Strony mogą w każdym czasie i w sposób wiążący dla Zespołu Orzekającego uzgodnić reguły postępowania odmienne niż te, które wynikają z Regulaminu, jeżeli nie narusza to bezwzględnie wiążących norm prawnych.

Regulaminy arbitrażowe nie wymagają, aby porozumienia proceduralne stron sporządzone zostały w określonej formie. Ustalenia te mogą przybrać postać umowy pisemnej albo pozostać niesformalizowanymi uzgodnieniami. Wystarczające dla ich skuteczności jest odwołanie się do nich na pierwszej konferencji organizacyjnej oraz odzwierciedlenie ich w pierwszym zarządzeniu proceduralnym (ang. procedural order no. 1). Prawo do umownego kształtowania postępowania arbitrażowego nie jest też ograniczone czasowo. Strony mogą korzystać z niego zarówno ex ante, czyli przed rozpoczęciem sporu arbitrażowego, jak i ex post, tj. w trakcie postępowania arbitrażowego, po złożeniu wezwania na arbitraż.⁶⁷

Szeroka dowolność w kształtowaniu arbitrażowego postępowania dowodowego od strony technicznej najczęściej przejawia się wyborem Regulaminu IBA jako uzupełnienia instytucjonalnego regulaminu arbitrażowego oraz poczynieniem ustaleń techniczno-proceduralnych w zakresie organizacji rozprawy głównej (np. w oparciu o ICCA Drafting Sourcebook).⁶⁸

3.4. Normy bezwzględnie wiążące

Kompleksowe omówienie problematyki norm bezwzględnie wiążących, mających wpływ na postępowanie dowodowe w międzynarodowym arbitrażu handlowym, nie byłoby celowe, gdyż w ramach takiej analizy należałoby uwzględnić systemy prawne wszystkich państw, treść wszystkich konwencji międzynarodowych odnoszących się do arbitrażu oraz przepisy wszystkich regulaminów arbitrażowych stałych sądów polubownych. Brak celowości takiej analizy wynika z aktualnej treści tych aktów prawnych, która w nowoczesnych jurysdykcjach arbitrażowych przybiera zbliżoną postać.

W rezultacie trendu harmonizacyjnego, wspomnianego w rozdziale 2 (głównie za sprawą UNCITRAL), arbitrażowe prawo krajowe nowoczesnych jurysdykcji arbitrażowych oraz regulaminy większości stałych sądów polubownych przyjmują rozwiązania zbliżone do zawartych w Prawie modelowym UNCITRAL z 1985 r. oraz Regulaminie UNCITRAL z 2010 r. Regulacje te spełniły rolę wzorca w tworzeniu przeważającej części regulaminów stałych sądów arbitrażowych oraz lex arbitri większości nowoczesnych państw, dlatego analiza treści tych modelowych aktów pozwala na syntezę kilku zasad o bezwzględnie wiążącym charakterze, które pod różną postacią redakcyjną odnaleźć można w krajowych systemach prawnych i regulaminach arbitrażowych.⁶⁹ Są to zasady:

• a) prowadzenia postępowania arbitrażowego przez zespół orzekający w sposób, jaki uzna za właściwy,
• b) równego traktowania stron,
• c) rozsądnej możliwości przedstawienia przez stronę swojej sprawy.

3.4.1. Zasada prowadzenia postępowania arbitrażowego przez zespół orzekający w sposób, jaki uzna za właściwy

Zasada prowadzenia postępowania arbitrażowego przez zespół orzekający w sposób, jaki uzna za właściwy, została expressis verbis wyrażona w art. 17 ust. 1 zd. 1 Regulaminu UNCITRAL.

W polskim k.p.c. wyraża ją art. 1184 § 2 zd. 1, który stanowi odzwierciedlenie art. 19 ust. 2 zd. 1 ustawy modelowej. Na gruncie art. 19 ust. 2 zd. 1 ustawy modelowej (a także art. 1184 § 2 zd. 1 k.p.c.) zasada ta ma zastosowanie tylko wtedy, gdy strony sporu same nie ukształtowały trybu postępowania arbitrażowego (art. 19 ust. 1 ustawy modelowej, art. 1184 § 1 k.p.c.), co z natury rzeczy może i powinno następować w umowie o arbitraż lub w odrębnej umowie dodatkowej.⁷⁰ Omawiana zasada nie ma charakteru bezwzględnego. Zasada prowadzenia postępowania arbitrażowego przez zespół orzekający w sposób, jaki uzna za właściwy, doznaje ograniczenia przez zasadę równego traktowania stron oraz zasadę umożliwienia stronie przedstawienia swojej sprawy.

Zasadę prowadzenia postępowania arbitrażowego przez zespół orzekający w sposób, jaki uzna za właściwy, należy też wywodzić z fundamentalnych cech arbitrażu handlowego, do których zalicza się szybkość i odformalizowany charakter postępowania arbitrażowego.⁷¹

Po ukonstytuowaniu się sądu arbitrażowego przepisy wiodących regulaminów arbitrażowych stałych sądów polubownych niejednokrotnie przenoszą całość albo znaczną część uprawnień stron dotyczących organizacji postępowania arbitrażowego na arbitrów. W ostateczności pozwalają nawet ostrożnie pominąć ich ustalenia, tj. zasugerować stronom ich zmianę i wyjaśnić im, że są nieefektywne. Przykładem przepisu, który formalnie przenosi uprawnienia w zakresie organizacji postępowania arbitrażowego na arbitrów, jest art. 19 ust. 1 regulaminu SIAC.⁷² Jednocześnie przepis ten przewiduje konsultacje arbitrów ze stronami. W związku z mechanizmem konsultacji ostatnie słowo należeć będzie do stron, które zgodnym działaniem mogą przełamać stanowisko sądu arbitrażowego.⁷³

W związku merytorycznym z zasadą prowadzenia postępowania arbitrażowego przez zespół orzekający w sposób, jaki uzna za właściwy, pozostaje instytucja zrzeczenia się prawa do wniesienia sprzeciwu (ang. waiver). Jest ona również przejawem odformalizowanego charakteru tego postępowania. Wyraża ją art. 32 Regulaminu UNCITRAL, podobnie jak art. 4 ustawy modelowej, a w polskim prawie arbitrażowym zawarta została w art. 1193 k.p.c.⁷⁴ Jeżeli strona nie podniesie zarzutu wobec ustaleń proceduralnych zespołu orzekającego, może to zostać uznane za ich dorozumianą akceptację, a strona niezadowolona z rozstrzygnięcia arbitrażowego nie będzie mogła powołać się na tę okoliczność w skardze o uchylenie wyroku sądu polubownego.

3.4.2. Zasada równego traktowania stron

Zasada równego traktowania stron postępowania arbitrażowego, zawarta w art. 17 ust. 1 zd. 1 Regulaminu UNCITRAL, art. 18 ustawy modelowej i art. 1183 zd. 1 k.p.c., stanowi synonim zasady równości stron z art. 1161 § 2 k.p.c.

Zasada równego traktowania stron nie jest expressis verbis wymieniona jako podstawa uchylenia bądź odmowy uznania albo stwierdzenia wykonalności wyroku sądu arbitrażowego ani w konwencji nowojorskiej, ani w konwencji europejskiej. Nie powinno być jednak wątpliwości, że naruszenie zasady równego traktowania stron postępowania arbitrażowego – ze względu na jej normatywny i bezwzględnie wiążący charakter – stanowi przejaw naruszenia porządku publicznego,⁷⁵ a więc w konsekwencji stanowi podstawę uchylenia oraz odmowy uznania albo stwierdzenia wykonalności wyroku sądu arbitrażowego na podstawie konwencji nowojorskiej (art. 34 ust. 2 pkt b (ii) ustawy modelowej i art. 1206 § 2 pkt 2 k.p.c. oraz art. 36 ust. 1 pkt b (ii) ustawy modelowej i art. 1214 § 3 pkt 2 k.p.c.).⁷⁶

Zasada równego traktowania stron wyraża się poprzez wymóg bezstronności i niezależności arbitrów tworzących zespół orzekający powołany do rozstrzygnięcia sporu. Arbitrzy powinni zachować bezstronność i niezależność przez cały czas postępowania arbitrażowego, a nie tylko w momencie powołania do pełnienia funkcji. Dlatego nie powinno być wątpliwości, że naruszenie zasady równego traktowania stron przez arbitra można będzie łatwo powiązać z brakiem jego bezstronności i niezależności. Może to uruchomić procedurę wyłączenia tego arbitra, a nawet prowadzić do przypisania mu odpowiedzialności za powstałą w związku z tym szkodę, jeżeli da się wykazać jego winę umyślną.⁷⁷

Typowym przykładem naruszenia przez zespół orzekający zasady równego traktowania stron jest zapewnienie jednej ze stron lepszej możliwości przedstawiania swojej sprawy. Wyrazem tego może być konsekwentne dopuszczanie dowodów jednej strony przy jednoczesnym ciągłym odrzucaniu dowodów wnioskowanych przez stronę przeciwną, gwarantowanie jednej stronie więcej czasu na przesłuchanie świadków niż drugiej, nieuzasadnione uchylanie pytań tylko jednej strony itd.

Kolejny problem dotyczy sytuacji, gdy strony w umowie o arbitraż (a więc formalnie poza postępowaniem arbitrażowym) poczyniły ustalenia proceduralne, które pozostają w sprzeczności z zasadą równego traktowania stron. Wyraźnym tego przykładem byłoby przyznanie jednej ze stron większej liczby uprawnień w czasie postępowania czy też zakaz korzystania z określonych środków dowodowych tylko przez jedną stronę. Należy zająć stanowisko, że wobec normatywnego i bezwzględnie wiążącego charakteru zasady równego traktowania stron postępowania arbitrażowego takie postanowienia umowy o arbitraż są bezskuteczne. Nie wiążą one ani stron, ani zespołu orzekającego. Zespół orzekający stosujący wspomniane wyżej postanowienia umowy o arbitraż w czasie postępowania arbitrażowego dopuści się naruszenia zasady równego traktowania stron postępowania arbitrażowego. W świetle polskiego prawa arbitrażowego powyższy problem uregulowany został wprost w art. 1161 § 2 k.p.c., zgodnie z którym bezskuteczne są postanowienia zapisu na sąd polubowny naruszające zasadę równości stron.⁷⁸

Nie można jednak przyjąć, że zasada równego traktowania stron postępowania arbitrażowego zostaje naruszona, gdy zespół orzekający uchyla wnioski dowodowe jednej strony dlatego, że ewidentnie prowadzą one do przedłużenia postępowania arbitrażowego i niczego nie wnoszą do sprawy. Z kolei uchylanie pytań tylko jednej strony może wynikać też z braku profesjonalizmu jej pełnomocnika procesowego, który przesłuchuje świadka na okoliczność nie faktów, ale ich ocen, a zwłaszcza ocen prawnych.⁷⁹

3.4.3. Zasada rozsądnej możliwości przedstawienia przez stronę swojej sprawy

Zasada rozsądnej możliwości przedstawienia przez stronę swojej sprawy, zawarta w art. 17 ust. 1 zd. 1 Regulaminu UNCITRAL, znajduje wyraz w treści art. 18 in fine ustawy modelowej, zaś w świetle polskiego prawa arbitrażowego – w art. 1183 zd. 2 k.p.c.

Przepis art. 18 in fine ustawy modelowej używa na oznaczenie powyższej zasady określenia „pełnej możliwości przedstawienia sprawy” (ang. full opportunity of presenting his case), podobnie jak postanowienie art. 17 ust. 1 zd. 1 Regulaminu UNCITRAL. Z kolei przepis art. 1183 zd. 2 k.p.c. posługuje się określeniem bardziej skonkretyzowanym, a mianowicie: prawo do wysłuchania i przedstawienia swoich twierdzeń oraz dowodów na ich poparcie.⁸⁰

Wydaje się, że nawet określenie „pełnej” możliwości dochodzenia swoich praw przez stronę w świetle art. 18 in fine ustawy modelowej należy interpretować z ograniczeniem wyrażonym expressis verbis w art. 17 ust. 1 zd. 1 Regulaminu UNCITRAL, tj. „rozsądnej” możliwości przedstawienia swojej sprawy. Wniosek przeciwny, a więc wykładnia językowa art. 18 in fine ustawy modelowej w całkowitym oderwaniu od wykładni funkcjonalnej, prowadziłby do rozwiązania absurdalnego, tj. wypaczenia intencji (celu) analizowanej zasady postępowania arbitrażowego. Niemniej możliwość przedstawienia swojego stanowiska jest w regulaminach arbitrażowych zazwyczaj wyrażona nie jako „pełna”, tak jak ją przewidziano w Prawie modelowym UNCITRAL, lecz jako „rozsądna” (ang. reasonable opportunity – tak np. w regulaminach ICC i LCIA), „sprawiedliwa” (ang. fair opportunity) lub po prostu jako prawo do bycia wysłuchanym (ang. right to be heard).⁸¹

W przeciwieństwie do zasady równego traktowania stron postępowania arbitrażowego naruszenie zasady możliwości przedstawienia przez stronę swojej sprawy stanowi wyraźną podstawę uchylenia oraz odmowy uznania albo stwierdzenia wykonalności wyroku sądu arbitrażowego. Wynika to z art. 34 ust. 2 pkt a (ii) ustawy modelowej i art. 1206 § 1 pkt 2 k.p.c. oraz art. 36 ust. 1 pkt a (ii) ustawy modelowej i art. 1215 § 2 pkt 2 k.p.c., a także z art. V ust. 1 lit. b in fine konwencji nowojorskiej i art. IX ust. 1 lit. b in fine konwencji europejskiej.

Mając na względzie „rozsądny” charakter zasady możliwości przedstawienia przez stronę swojej sprawy, nie można uznać za przypadki jej naruszenia sytuacji w czasie postępowania arbitrażowego, gdy zespół orzekający przykładowo:

• a) uchyli wnioski dowodowe strony, które nie mają żadnego znaczenia merytorycznego dla rozstrzygnięcia sprawy, a zostały sformułowane jedynie w celu przedłużenia postępowania arbitrażowego;
• b) będzie dążył do zmniejszenia liczby świadków wnioskowanych przez daną stronę do przesłuchania, gdy pewne fakty można ustalić w całości na podstawie zeznań tylko niektórych z nich, tzw. kluczowych świadków;
• c) wezwie strony do ograniczenia rozmiarów pism procesowych, a więc do unikania w tych pismach zbędnych powtórzeń bądź przytaczania nieistotnych dla sprawy poglądów doktryny czy judykatury;
• d) uchyli pytania do świadków, których strony będą przesłuchiwać ponad zakreślone wcześniej tezy dowodowe albo nie na okoliczność faktów, które mają być ustalone, ale na okoliczność ocen tych faktów.⁸²

3.4.4. Podsumowanie

Normy bezwzględnie obowiązujące zawarte w arbitrażowym prawie krajowym, konwencjach międzynarodowych i regulaminach stałych sądów polubownych nie pozostawiają zasady autonomii woli stron zupełnie nieograniczonej. Sąd państwowy mógłby odmówić nadania klauzuli wykonalności wyrokowi arbitrażowemu w sytuacji, gdy ten zostanie wydany na podstawie procedury dowodowej uniemożliwiającej stronie przedstawienie swojej sprawy czy naruszającej równość stron. Z drugiej strony jednak arbitrażowe normy ius cogens w ograniczonym stopniu wpływają na autonomię woli stron w kształtowaniu postępowania dowodowego. Tylko uzgodnienia skrajnie niesprawiedliwe, horrendalne lub całkowicie arbitralne uznawane są na gruncie konwencji międzynarodowych za nieegzekwowalne. Powyższa myśl w obrazowy sposób ujęta została w orzeczeniu jednego z sądów apelacyjnych USA:

„Wyjąwszy autoryzację próby walki, ordaliów lub co mniej prawdopodobne, zespołu orzekającego składającego się z trzech małp, strony mogą ustalić jakąkolwiek procedurę arbitrażową, która zgodnie z ich wolą regulować ma rozjemstwo ich sporu; strony mają swobodę do określenia idiosynkratycznych warunków arbitrażu, tak jak mają swobodę do określenia postanowień umowy handlowej.”⁸³

4. Regulamin IBA i Zasady Praskie – zagadnienia wybrane

Przejawem działania zasady autonomii woli stron w międzynarodowym arbitrażu handlowym jest możliwość inkorporacji do postępowania instrumentów miękkiego prawa, jakimi są Regulamin IBA i Zasady Praskie. Poniższy rozdział poświęcony został charakterystyce tych dwóch instrumentów na tle porównawczym. W pierwszej kolejności poruszona zostanie problematyka ich zakresu zastosowania. Następnie rozważania skupią się na rozwiązaniach zawartych w Zasadach Praskich, które na tle Regulaminu IBA mogą wydać się innowacyjne. W dalszej części scharakteryzowana zostanie instytucja pośredniego dowodzenia na podstawie niezastosowania się strony do zarządzenia zespołu orzekającego (tzw. ang. adverse inference), po czym charakterystyce poddany zostanie obowiązek stron działania w dobrej wierze, który w różnej postaci znaleźć można w Zasadach Praskich oraz Regulaminie IBA. W końcowej części rozważania skupią się na wybranych zagadnieniach dowodu z zeznań świadka, dowodu z opinii biegłego oraz dowodu z dokumentu.

4.1. Sposób i charakter implementacji Zasad Praskich i Regulaminu IBA

W art. 1 Regulaminu IBA oraz art. 1 Zasad Praskich zawarto postanowienia odnoszące się do sposobu implementacji tych instrumentów do postępowania arbitrażowego. Zgodnie z art. 1 Regulaminu IBA:

Jeżeli Strony zgodziły się lub Zespół Orzekający tak postanowił, aby stosować Regulamin Postępowania Dowodowego IBA, Regulamin znajdzie zastosowanie do postępowania dowodowego, z wyjątkiem sytuacji, gdy jakiekolwiek jego postanowienie może być uznane za sprzeczne z jakimikolwiek bezwzględnie obowiązującymi przepisami prawa, uznanymi przez Strony lub Zespół Orzekający za mające zastosowanie w sprawie.

Oraz w art. 1 Zasad Praskich:⁸⁴

1.1 „Strony mogą uzgodnić zastosowanie Zasad Praskich przed rozpoczęciem postępowania arbitrażowego lub na każdym jego etapie”

1.2 „Trybunał arbitrażowy może zastosować Zasady Praskie lub ich część w wyniku porozumienia stron albo z własnej inicjatywy po wysłuchaniu stron” 1.3 „W każdym przypadku, poszanowane zostać muszą przepisy bezwzględnie wiążące lex arbitri i regulaminów arbitrażowych (zarówno instytucjonalnych jak i ad hoc) oraz ustalenia proceduralne stron.”

Natomiast w preambule do Regulaminu IBA oraz preambule do Zasad Praskich zawarto postanowienia dotyczące charakteru implementacji tych instrumentów. Zgodnie z preambułą do Regulaminu IBA:

Strony oraz Zespoły Orzekające mogą stosować Regulamin Postępowania Dowodowego IBA w całości lub w części, zmieniać Regulamin lub używać go jako wytycznych do opracowania własnych reguł postępowania. Regulamin nie ma na celu ograniczenia elastyczności, wpisanej w naturę międzynarodowego postępowania arbitrażowego, która stanowi jego zaletę; Strony oraz Zespoły Orzekające mogą dostosowywać Regulamin do okoliczności poszczególnych postępowań arbitrażowych.⁸⁵

Oraz analogicznie w preambule do Zasad Praskich:

„Strony oraz Zespoły orzekające mogą uzgodnić zastosowanie Zasad Praskich jako wiążącego dokumentu albo jako wytycznych lub uzgodnić zastosowanie Zasad Praskich do całości lub do części postępowania. Mogą również wyłączyć zastosowanie części Zasad Praskich albo zastosować jedynie ich część. Strony oraz zespół orzekający mogą modyfikować postanowienia Zasad Praskich, biorąc pod uwagę okoliczności danej sprawy”⁸⁶

Wzorcowe zbiory przepisów organizujących postępowanie dowodowe w arbitrażu międzynarodowym, jakimi są Regulamin IBA i Zasady Praskie, mogą być stosowane w całości bądź tylko częściowo, a ich przepisy mogą zostać nawet kompleksowo zmodyfikowane przez strony, tak aby dopasować je do potrzeb określonej sprawy. Rodzi to bardzo wiele możliwości co do sposobu posługiwania się tymi instrumentami, których wykorzystanie zależy od preferencji uczestników arbitrażu.⁸⁷ Z drugiej strony rozwiązanie wymagające pracy redakcyjnej nad danym instrumentem wydaje się mało prawdopodobne. Wymuszałoby to bowiem nie tylko uwzględnienie odpowiedniego horyzontu czasowego, ale również zawarcie przez strony dodatkowego kompromisu. Zawieranie rozbudowanej umowy co do procedury arbitrażowej jest we współczesnym międzynarodowym arbitrażu handlowym rzadkością.⁸⁸

Pierwszą z możliwości zastosowania omawianych instrumentów jest ustalenie ich obowiązywania przed rozpoczęciem postępowania arbitrażowego, co może mieć miejsce np. w klauzuli arbitrażowej umowy handlowej. Taki tok postępowania wydaje się jednak nie przystawać do realiów praktyki. Pełnomocnikami procesowymi stron często bywają prawnicy z innych kancelarii niż ci obsługujący transakcję handlową. Przyjęcie wytycznych postępowania arbitrażowego już w zapisie na sąd polubowny stawia przedstawicieli stron oraz zespół orzekający w niekomfortowej sytuacji, ograniczając ich możliwość wpływu na organizację postępowania.⁸⁹

Regulamin IBA oraz Zasady Praskie mogą być przyjęte jako instrument wiążący albo w formie niewiążących wytycznych. Mogłoby się wydawać, że uwzględnienie zastosowania takiego instrumentu przez strony już w klauzuli arbitrażowej sprawi, że jego postanowienia będą miały wiążący charakter dla pełnomocników procesowych i arbitrów. Jednakże nawet gdyby uznać, że taka „implementacja ex ante” wymusza wiążący charakter instrumentu, to nie można pominąć faktu, że są to modelowe zbiory zasad postępowania dowodowego, z założenia o elastycznej naturze, co wynika z preambuły do Regulaminu IBA oraz preambuły Zasad Praskich.⁹⁰

Zasady Praskie i Regulamin IBA stanowią instrument pomocniczy. Ich zastosowanie nie powinno w jakikolwiek sposób krępować pełnomocników procesowych stron oraz składu orzekającego. Mają one elastyczny charakter, a za cel obierają ułatwianie organizacji postępowania dowodowego. Uzasadnione wydaje się stanowisko, że nawet wyraźne uwzględnienie Regulaminu IBA lub Zasad Praskich już w klauzuli arbitrażowej umowy handlowej nie powinno mieć większego znaczenia w praktyce, ponieważ instrumenty te przewidują możliwość dostosowywania swoich postanowień do konkretnego postępowania.⁹¹ Wiążące zastosowanie Regulaminu IBA lub Zasad Praskich nie zmienia elastycznego charakteru tych instrumentów.

Bardziej przystająca do realiów praktyki wydaje się sytuacja, w której o zastosowaniu Regulaminu IBA i Zasad Praskich decyduje się po rozpoczęciu postępowania arbitrażowego. Proceduralne „oczekiwania ex ante” stron sprowadzają się przeważnie do założenia, że ich przyszły spór zostanie rozwiązany w uczciwy i efektywny sposób. Najczęściej dopiero po rozpoczęciu postępowania arbitrażowego, podczas pierwszej konferencji organizacyjnej, podejmowane są decyzje w odniesieniu do postępowania dowodowego.⁹²

Pierwsza konferencja organizacyjna odgrywa obecnie kluczową rolę w organizacji postępowania dowodowego. Wszystkie lub większość początkowych ustaleń organizacyjnych znajduje odzwierciedlenie w tzw. procedural order no. 1. Pierwsze zarządzenie proceduralne jest formalnie owocem pracy arbitra przewodniczącego, a nie umową proceduralną sporządzoną przez strony. Możliwa jest zatem jego zmiana w trakcie postępowania arbitrażowego.⁹³ Jest to jednak sytuacja nadzwyczajna, dopuszczalna po konsultacji ze stronami, w przypadku zagrożenia naruszeniem zasadniczych standardów proceduralnych lub przewlekłością postępowania.⁹⁴

Zarówno Regulamin IBA (art. 1.1), jak i Zasady Praskie (art. 1.2) pozwalają na swoją inkorporację zarówno w wyniku porozumienia stron, jak i na mocy zarządzenia zespołu orzekającego. Nie oznacza to jednak, że zespół orzekający może zastosować je całkowicie autonomicznie. Oba instrumenty wymagają konsultacji zespołu orzekającego ze stronami. Z praktycznego punktu widzenia mało prawdopodobne wydaje się jednak, żeby wytrawny zespół orzekający postanawiał zastosować Regulamin IBA czy Zasady Praskie zupełnie autonomicznie.

W przypadku Zasad Praskich już wykładnia językowa art. 1.2 („Trybunał arbitrażowy może zastosować Zasady Praskie lub ich część w wyniku porozumienia stron”)⁹⁵ pozwala stwierdzić, że nie nakładają one na arbitrów bezwzględnego obowiązku ich zastosowania w razie porozumienia stron, a ostateczna decyzja o inkorporacji tego instrumentu do postępowania arbitrażowego należeć będzie do zespołu orzekającego.

Na marginesie rozważań, mając na względzie powyższe uwagi, warto zwrócić uwagę na przyjęte w polskim tłumaczeniu nazwanie IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration „Regulaminem Dowodowym IBA”. Określenie „regulamin” może sugerować, że jest to instrument z założenia o wiążącym charakterze, który ponadto określa wewnętrzne zasady postępowania instytucji, jaką jest Międzynarodowe Stowarzyszenie Prawników (ang. IBA).

Wykorzystanie określenia „regulamin” dla Regulaminu UNCITRAL – który również jest instrumentem ang. soft law – jest uzasadnione, gdyż instrument ten stanowi rodzaj zbioru zasad stworzonych dla arbitrażu ad hoc, które zastępować mają postanowienia regulaminów stałych sądów polubownych. W przypadku omawianego instrumentu stworzonego przez IBA określenie to w mniejszym stopniu oddaje kontekst i charakter narzędzia. Wydaje się, że bliższe jego naturze byłoby określenie: „Wytyczne IBA dotyczące organizacji postępowania dowodowego”, w skrócie „Wytyczne Dowodowe IBA”.

Kolejne przykłady różnic między polską wersją a oryginałem sygnalizowane będą podczas omawiania instrumentu w dalszej części pracy. W niektórych fragmentach polska wersja oddaje treść przepisu w sposób odmienny od oryginalnej, angielskiej wersji, co może mieć znaczenie przy wykładni Regulaminu IBA. Z tego względu – zwłaszcza wobec powszechnie uznanego w środowisku międzynarodowego arbitrażu handlowego autorytetu tego instrumentu – przy jego wykładni warto sięgać do oryginału.

Uwaga redakcyjna (2026) Praca odnosi się do Regulaminu IBA w wersji z 29 maja 2010 r. oraz do jej polskiego tłumaczenia. 17 grudnia 2020 r. Rada IBA przyjęła zrewidowaną wersję Regulaminu (IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration 2020), opublikowaną w lutym 2021 r. Rewizja zachowała strukturę i numerację artykułów z 2010 r., z dwoma wyjątkami: w art. 8 dodano nowy ust. 8.2 o rozprawach zdalnych (dotychczasowe ust. 8.2–8.5 stały się ust. 8.3–8.6), a w art. 9 dodano nowy ust. 9.3, pozwalający zespołowi orzekającemu wyłączyć dowód uzyskany bezprawnie (dotychczasowe ust. 9.3–9.7 stały się ust. 9.4–9.8). Wśród pozostałych zmian: w naradzie wstępnej (art. 2.2 lit. e) uwzględniono kwestie cyberbezpieczeństwa i ochrony danych; umożliwiono odpowiedź na sprzeciw wobec wniosku o wydanie dokumentów (art. 3.5); w art. 3.12 uregulowano tłumaczenia dokumentów wydawanych na wniosek i dokumentów składanych zespołowi orzekającemu. Przywoływane w tym rozdziale numery artykułów odpowiadają wersji z 2010 r.

4.2. Nowe Zasady Praskie

Choć na początku prac nad instrumentem Zasady Praskie postrzegane były jako konkurent Regulaminu IBA,⁹⁶ ich ostateczna wersja uzasadnia twierdzenie, że postępowanie dowodowe zorganizowane na ich podstawie przyjmie znacznie uproszczoną postać. Środowisko międzynarodowego arbitrażu przyjęło nowy instrument ang. soft law z mieszanymi uczuciami – od całkowitego odrzucenia,⁹⁷ przez sugestie, że jest to krok we właściwą stronę,⁹⁸ po głosy kwestionujące jego użyteczność.⁹⁹ Jakie założenia przyświecały twórcom Zasad Praskich?

W międzynarodowym arbitrażu handlowym dochodzi do nieformalnego ograniczenia zasady autonomii woli stron na rzecz kierowniczych uprawnień sądu arbitrażowego. Zadaniem arbitrów jest zapewnienie efektywnego przebiegu postępowania arbitrażowego, co gwarantuje normatywna zasada prowadzenia postępowania arbitrażowego przez zespół orzekający w sposób, jaki uzna za właściwy. Kierując się tą zasadą, arbitrzy mogą w skrajnych przypadkach narzucić swoje stanowisko co do sposobu organizacji postępowania dowodowego. Zazwyczaj jednak korzystają z tego uprawnienia niezwykle rzadko i respektują preferencje stron międzynarodowego arbitrażu.¹⁰⁰

Preferencje te nie zawsze stoją w zgodzie z założeniami efektywnego przeprowadzenia postępowania arbitrażowego. Ankieta badawcza przeprowadzona przez Queen Mary University of London wraz z kancelarią prawniczą White & Case w 2018 r., pt. ang. The Evolution of International Arbitration, wykazała wzrost niezadowolenia uczestników międzynarodowego arbitrażu handlowego, związanego ze zbyt wysokim kosztem i czasem trwania postępowania arbitrażowego, będących efektem zjawiska określanego mianem „paranoi rzetelnego procesu” (ang. due process paranoia).

Zjawisko to zdefiniować można jako rodzaj uległości zespołów orzekających wobec stron i niechęć do zdecydowanego działania w ramach organizacji prowadzonego przez siebie postępowania arbitrażowego. Arbitrzy obawiają się podważenia wykonalności wydanego przez nich wyroku arbitrażowego. Organizacja postępowania arbitrażowego (ang. case management) przez zespół orzekający dotknięty „paranoją rzetelnego procesu” charakteryzuje się nadmierną ochroną interesu pozwanego. Arbiter w obawie przed podważeniem wydanego przez siebie wyroku wydaje postanowienia, w których przykładowo: a) przyznaje stronie kolejne przedłużenia terminów zawartych w harmonogramie postępowania arbitrażowego, b) akceptuje liczne poprawki dotyczące pisemnych wniosków stron, c) akceptuje na późnym etapie postępowania nowe zarzuty stron oraz nowe wnioski dowodowe, d) wydaje zarządzenia procesowe, w których na wniosek jednej ze stron nakazuje stronie przeciwnej wydanie ogromnej liczby dokumentów, e) w ostatniej chwili zgadza się na przełożenie terminu rozprawy i przesłuchania itp.¹⁰¹

Ostrożność arbitrów w zarządzaniu postępowaniem uwarunkowana jest między innymi przyjmowanym przez nich założeniem, zgodnie z którym opóźnienie i wzrost kosztów postępowania, związane z uległością wobec stron, ochronią je przed ryzykiem ponownego procesowania się przed sądem państwowym, co w rezultacie obniży koszty i skróci czas potrzebny do ostatecznego rozwiązania konfliktu. Arbitrzy obawiają się również, że jeżeli wydany przez nich wyrok zostanie podważony przez sąd państwowy, to wpłynie to niekorzystnie na ich reputację i spowoduje, że nie będą oni powoływani do zespołów orzekających rozpatrujących kolejne sprawy.¹⁰²

Obawa arbitrów przed stanowczym prowadzeniem postępowania arbitrażowego nie jest uzasadniona. Normatywną zasadę prowadzenia postępowania arbitrażowego przez zespół orzekający w sposób, jaki uzna za właściwy, odnaleźć można w lex arbitri większości rozwiniętych jurysdykcji arbitrażowych oraz w treści regulaminów sądów polubownych, zaś prawo strony do przedstawienia swojej sprawy ograniczone jest wymogiem jego „rozsądnego” wykonywania.¹⁰³ Międzynarodowe Stowarzyszenie Prawników (ang. IBA) w 2018 r. sporządziło raport zatytułowany ang. Annulment of arbitral awards by state court: Review of national case law with respect to the conduct of the arbitral process. Zbadano w nim orzecznictwo sądów państwowych 13 jurysdykcji arbitrażowych,¹⁰⁴ aby ustalić, na jakich podstawach sądy państwowe decydują się na unieważnienie orzeczenia arbitrażowego lub odmowę jego wykonania.¹⁰⁵ W badanych jurysdykcjach sprawdzano, czy sądy państwowe uwzględniają wnioski, w których niezadowolona z rozstrzygnięcia strona powołuje się na to, że zespół orzekający: a) odmówił przesłuchania świadka, b) wyłączył dowód z materiału dowodowego, c) odmówił uwzględnienia pisemnego wniosku strony, który nie został złożony w wyznaczonym czasie, d) odmówił przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego, e) wskazał, że nie będzie potrzebował już więcej materiału dowodowego dla udowodnienia danego zagadnienia.

Wynikiem tego empirycznego badania był wniosek, że sądy państwowe z reguły popierają stanowcze działania arbitrów, z wyjątkiem sytuacji, w której zespół orzekający działał w sprzeczności z regułami postępowania, które sam ustalił. W odniesieniu do sytuacji, gdy zespół orzekający działał zgodnie z wiążącymi regułami postępowania arbitrażowego lub gdy zadecydował, że nie będzie potrzebował już więcej dowodów na dany temat, w orzecznictwie badanych jurysdykcji nie odnaleziono żadnych przykładów uwzględnienia przez sąd państwowy skargi na orzeczenie arbitrażowe.¹⁰⁶

Niemniej Zasady Praskie powstały właśnie po to, żeby zmierzyć się z problemem, który uważany jest za główne źródło niezadowolenia stron z międzynarodowego arbitrażu handlowego, tj. z brakiem efektywności postępowania arbitrażowego, spowodowanym wyżej opisanym zjawiskiem „paranoi rzetelnego procesu” (ang. due process paranoia).

Postanowienia zawarte w Zasadach Praskich nie są przełomowe i przeważnie służą temu samemu celowi, co ich odpowiedniki znajdujące się w Regulaminie IBA. Zasady Praskie nie zostały stworzone po to, aby zaprezentować nowe i doskonałe spojrzenie na organizację postępowania adjudykacyjnego w międzynarodowym arbitrażu handlowym, lecz raczej po to, żeby dać międzynarodowej społeczności powód do refleksji nad tym, jakie techniki proceduralne mogłyby być bardziej odpowiednie.¹⁰⁷ Zasady Praskie postrzegać należy nie jako konkurenta, lecz raczej jako alternatywne spojrzenie lub nawet jako uzupełnienie Regulaminu IBA.¹⁰⁸

Zasady Praskie wyróżnia obecność norm o uznaniowym charakterze. Na ich gruncie arbitrzy mogą np. odmówić przesłuchania świadka w oparciu o „dobry powód ku temu” (art. 5.7 in fine) czy postanowić, że w postępowaniu arbitrażowym nie odbędzie się procedura wydania dokumentów na rzecz strony przeciwnej (ang. document production), gdy zespół orzekający nie będzie „usatysfakcjonowany” argumentacją stron przemawiającą za potrzebą jej przeprowadzenia (art. 4.3). Można by stwierdzić, że w ten sposób twórcy Zasad Praskich zamierzali wzmocnić pozycję arbitrów, dając im kompetencje o praktycznie nieskrępowanym charakterze.

Dążenie Zasad Praskich do zwiększenia efektywności postępowania arbitrażowego dostrzegalne jest na gruncie zawartych w nich techniczno-prawnych zaleceń. Nie mają one wiążącego charakteru; stanowią rodzaj wytycznych wskazujących efektywny sposób przeprowadzenia postępowania arbitrażowego. Składają się na nie postanowienia, zgodnie z którymi:

• a) Zespół orzekający powinien aktywnie uczestniczyć w ustalaniu okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy – art. 3.1¹⁰⁹
• b) Strony oraz zespół orzekający powinny unikać jakiejkolwiek formy procedury wydania dokumentów na rzecz strony przeciwnej (ang. document production), w tym e-discovery – art. 4.2¹¹⁰
• c) Sprawa powinna zostać rozstrzygnięta wyłącznie na podstawie dowodu z dokumentu – art. 8.1¹¹¹
• d) Ewentualne przesłuchania świadków i biegłych powinny być organizowane w jak najwydajniejszy pod względem kosztów sposób, włączając w to możliwość skrócenia czasu trwania przesłuchania oraz możliwość organizacji przesłuchania przy użyciu nowoczesnych technologii telekomunikacyjnych – art. 8.2¹¹²

Poza zaleceniami o techniczno-prawnym charakterze Zasady Praskie na tle Regulaminu IBA wyróżnia kilka unormowań, które nie mają odpowiedników w instrumencie IBA. Są to:

• a) obowiązek ustalenia harmonogramu proceduralnego i przedyskutowania ze stronami ich pozycji procesowych,
• b) uprawnienie do wyrażenia przez zespół orzekający wstępnych poglądów dotyczących rozstrzygnięcia sprawy,
• c) kompetencja zespołu orzekającego do oparcia rozstrzygnięcia na źródłach prawa nieprzywołanych przez strony (łac. iura novit curia).

4.2.1. Obowiązek ustalenia harmonogramu proceduralnego

Regulamin IBA w art. 2.1 zobowiązuje zespół orzekający (ang. The Arbitral Tribunal shall consult the Parties) do przeprowadzenia konsultacji, których celem jest ustalenie sposobu prowadzenia postępowania arbitrażowego. Zgodnie z art. 2.1 Regulaminu IBA:

Zespół Orzekający, w najwcześniejszym, właściwym momencie postępowania, winien podjąć konsultacje ze Stronami oraz wezwać je do wzajemnej konsultacji, w celu uzgodnienia skutecznego, oszczędnego i uczciwego sposobu, w jakim prowadzone będzie postępowanie dowodowe.

Choć polska wersja Regulaminu IBA („winien podjąć”) może sugerować pewną uznaniowość, w oryginale (ang. shall consult) podjęcie ze stronami konsultacji w sprawie organizacji postępowania arbitrażowego nie zależy od uznania zespołu orzekającego, lecz stanowi jego obowiązek.¹¹³

Uwaga redakcyjna (2026) W wersji Regulaminu IBA z 2020 r. katalog zagadnień, które mogą być przedmiotem konsultacji ze stronami (art. 2.2), rozszerzono o lit. e: sposób traktowania kwestii cyberbezpieczeństwa i ochrony danych (ang. the treatment of any issues of cybersecurity and data protection).

Analogiczna regulacja została zawarta w Zasadach Praskich.¹¹⁴ Jednakże w przeciwieństwie do Regulaminu IBA Zasady Praskie w art. 2.2 nakładają na arbitrów również obowiązek sporządzenia i przedyskutowania ze stronami harmonogramu postępowania arbitrażowego oraz wyjaśnienia poszczególnych stanowisk procesowych stron, tj. ich żądań procesowych, faktów bezspornych i podstaw prawnych, na których strony opierają swoje twierdzenia.¹¹⁵

Harmonogram postępowania arbitrażowego to dokument zawierający wszystkie główne etapy arbitrażu, w tym daty spotkań i przesłuchań oraz terminy, między innymi składania pisemnych wniosków i dokumentów. Jak najwcześniejsze ustalenie tych kwestii z całą pewnością może przyczynić się do wzrostu efektywności postępowania arbitrażowego. Jednakże materia omawianego harmonogramu została już wyczerpująco uregulowana w regulaminach czołowych instytucji arbitrażowych, np. w art. 24 Regulaminu ICC, a dla arbitrażu ad hoc – w art. 17.2 Regulaminu UNCITRAL, gdzie zawarto obowiązek ustalenia przez zespół orzekający wstępnego harmonogramu postępowania arbitrażowego.

Uwaga redakcyjna (2026) Regulamin Arbitrażowy ICC w wersji z 2021 r. (obowiązującej od 1 stycznia 2021 r.) zachował omawiane instytucje i ich numerację: akt misji (ang. terms of reference) uregulowany jest nadal w art. 23, a narada organizacyjna i harmonogram postępowania – w art. 24.

Powołany wyżej wstępny harmonogram arbitrażu – obejmujący zasadniczo harmonogram wymiany pism procesowych – nie jest jedynym harmonogramem, który będzie ustalany przez zespół orzekający w czasie postępowania arbitrażowego. Obok niego, lecz dopiero na późniejszym etapie tego postępowania, może pojawić się harmonogram rozprawy. Ustalanie harmonogramu rozprawy na etapie rozpoczynania postępowania arbitrażowego nie ma sensu, gdyż wówczas nie wiadomo, o przesłuchanie jakich świadków będą chciały wnioskować strony sporu, a także czy zajdzie konieczność powołania biegłych i ich przesłuchania na rozprawie. Stanie się to możliwe dopiero po wymianie pism procesowych stron, takich jak pozew, odpowiedź na pozew oraz – ewentualnie – replika i duplika.¹¹⁶

Zasady Praskie w art. 2.2, poza obowiązkiem sporządzenia wstępnego harmonogramu postępowania arbitrażowego, przewidują konsultacje zespołu orzekającego ze stronami w sprawie ich poszczególnych stanowisk procesowych. Również i to unormowanie, pomimo braku odpowiednika w Regulaminie IBA, nie stanowi innowacyjnego rozwiązania na arenie arbitrażu międzynarodowego. Spełnia ono zbliżoną funkcję do tzw. ang. terms of reference, których stosowanie ugruntowało się w praktyce i przewidziane jest przez regulaminy arbitrażowe stałych sądów polubownych, a przede wszystkim przez art. 23 Regulaminu ICC. Terms of reference zawierają takie informacje jak: skonkretyzowana postać żądań procesowych stron, wartość przedmiotu sporu, właściwe łac. lex arbitri, dane kontaktowe arbitrów, miejsce rozprawy arbitrażowej oraz adres, pod który strony mogą wysyłać korespondencję procesową.¹¹⁷

Uzasadnieniem uwzględnienia w Zasadach Praskich zarówno harmonogramu postępowania arbitrażowego, który porządkuje w czasie jego przebieg, jak i obowiązku przedyskutowania ze stronami ich poszczególnych stanowisk procesowych, jest z pewnością wzgląd na arbitraż ad hoc, gdzie arbitrami mogą być osoby niezajmujące się wyłącznie orzekaniem w sądownictwie polubownym. Ich doświadczenie różnić się może w zależności od lat orzekania, dlatego wskazanie w Zasadach Praskich potrzeby organizacyjnego uporządkowania postępowania arbitrażowego może okazać się pomocne.

4.2.2. Preliminarne poglądy wyrażone przez zespół orzekający

Możliwość wyrażenia wstępnych poglądów dotyczących rozstrzyganej sprawy zawarto w art. 2.4 lit. e Zasad Praskich. Uprawnienie to w znacznie większym stopniu daje arbitrom możliwość wpływania na przedmiot toczącego się postępowania i decyzje procesowe stron niż ujęte w art. 2.3 Regulaminu IBA zalecenie, zgodnie z którym:

Zaleca się, żeby Zespół Orzekający, kiedy uzna to za stosowne, wskazał Stronom wszelkie kwestie:

• a) które Zespół Orzekający może uznać za mające znaczenie dla sprawy i istotne dla jej rozstrzygnięcia; i/lub,
• b) co do których właściwe może być wydanie postanowienia wstępnego.

Zgodnie z art. 2.4 lit. e Zasad Praskich natomiast:

„Trybunał arbitrażowy może podczas konferencji organizacyjnej lub w każdym późniejszym etapie postępowania arbitrażowego, jeżeli uzna to za stosowne, wskazać stronom: (...) (e) jego preliminarne poglądy dotyczące: (i) ciężaru dowodu (ii) żądań procesowych (iii) spornych twierdzeń (iv) wiarygodność oraz znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy dowodów przedłożonych przez strony."¹¹⁸

Artykuł 2.4 lit. e Zasad Praskich w praktyce umożliwia zakomunikowanie stronom – już na wstępnym etapie postępowania arbitrażowego, zanim przeprowadzone zostanie postępowanie dowodowe – jakie zdaniem arbitrów rozstrzygnięcie sprawy byłoby uzasadnione. Jednakże wyrażenie tego rodzaju poglądu może być postrzegane jako rodzaj „przedsądu”, ukrytego pod postacią spostrzeżeń dotyczących okoliczności sprawy.

Powyższe uprawnienie może budzić wątpliwości co do bezstronności arbitra i tym samym stać w sprzeczności ze standardami i zasadami umożliwiającymi jego wyłączenie ze sprawy. Wyrażenie wstępnego poglądu dotyczącego okoliczności sprawy może być postrzegane jako uzasadniona podstawa do twierdzenia, że arbiter nie będzie w stanie pozostać bezstronnym na dalszym etapie postępowania. W sytuacji, gdy arbiter wyrazi już swój wstępny pogląd odnośnie do kwestii, która ma być rozstrzygnięta na późniejszym etapie postępowania arbitrażowego, strona mogłaby twierdzić, że poglądy arbitra dotyczące tej kwestii zostały bezpodstawnie i zbyt wcześnie uformowane, a arbiter ten zachowa stronniczą postawę wobec informacji i dowodów prezentowanych później. Przypomina to okoliczność przewidzianą w pkt 3.5.2 Wytycznych IBA dotyczących konfliktu interesów w międzynarodowym arbitrażu.¹¹⁹ Na „liście pomarańczowej” wytycznych, stanowiącej niezamknięty katalog sytuacji, które mogą budzić uzasadnione wątpliwości co do bezstronności i niezależności arbitra, uwzględniono następującą okoliczność:

Uwaga redakcyjna (2026) Wytyczne IBA dotyczące konfliktu interesów w międzynarodowym arbitrażu, przywoływane w pracy w wersji z 2004 r., zostały zrewidowane w 2014 r., a następnie ponownie w 2024 r. Okoliczność polegająca na publicznym zajęciu przez arbitra stanowiska w przedmiotowej sprawie pozostała w obu rewizjach na „liście pomarańczowej” (w wersji z 2014 r. jako pkt 3.5.2).

Arbiter publicznie bronił określonego stanowiska dotyczącego przedmiotowej sprawy, które zostało opublikowane, zawarte w przemówieniu lub upublicznione w inny sposób.

Zasady Praskie w art. 2.4 lit. e in fine przewidują, że wyrażenie przez arbitra tego rodzaju preliminarnych poglądów nie może samo w sobie stanowić ani dowodu braku jego niezależności lub bezstronności, ani podstawy wyłączenia arbitra.¹²⁰ Inkorporacja Zasad Praskich do postępowania arbitrażowego będzie więc równoznaczna ze zrzeczeniem się przez strony prawa do wyłączenia arbitra z powodu wyrażenia przez niego wstępnych poglądów dotyczących rozstrzygnięcia sprawy w trakcie pierwszej konferencji organizacyjnej lub na późniejszym etapie postępowania arbitrażowego.

Ratio legis przedmiotowego unormowania zawartego w Zasadach Praskich dopatrywać się można w zamiarze umożliwienia arbitrom zmotywowania stron do zawarcia dobrowolnego porozumienia. Strona, znając na wczesnym etapie postępowania arbitrażowego jego prawdopodobny wynik, może zostać skłoniona do rezygnacji z dalszego w nim uczestnictwa, ograniczenia ponoszonych z tego tytułu kosztów oraz rozwiązania sprawy w drodze mediacji umownej. Co więcej, Zasady Praskie w art. 9.2 dają arbitrom możliwość działania w charakterze mediatora, za uprzednią zgodą stron.¹²¹ Zawarcie przez strony porozumienia na wczesnym etapie postępowania arbitrażowego niewątpliwie skróciłoby czas jego trwania. Uprawnienie to zdaje się jednak umożliwiać arbitrom wywieranie nacisku na strony w celu skłonienia ich do zawarcia ugody, co może być postrzegane jako wypaczenie idei sądownictwa polubownego.¹²²

4.2.3. Iura novit „arbiter”

Zasada łac. iura novit curia w państwach systemu prawa kontynentalnego jest powszechnie przyjętą zasadą orzekania. Obliguje ona sąd do dokonania z urzędu wyboru normy prawnej właściwej dla rozstrzygnięcia sporu. W istocie więc – w myśl paremii łac. da mihi factum, dabo tibi ius – na stronie ciąży tylko obowiązek sformułowania żądania i przytoczenia okoliczności faktycznych uzasadniających to żądanie (podstawy faktycznej), natomiast kwalifikacja prawna tego żądania należy do sądu. Strony powinny więc przedstawić sądowi wyłącznie fakty istotne dla rozstrzygnięcia. Nie muszą one natomiast wykazywać sądowi prawa, gdyż sąd ma obowiązek prawo znać i prawidłowo je zastosować. Sąd nie jest zobligowany konsultować podstawy prawnej orzekania ze stronami. Orzeczenie wydane na podstawie prawnej, która nie została podniesiona przez strony, nie stanowi rozstrzygnięcia ultra petita. Nie budzi wątpliwości, że zasada łac. iura novit curia stanowi jedną z zasad orzekania w polskim procesie cywilnym.¹²³ Zasada ta nie znajduje z kolei zastosowania w systemach prawnych opartych na tradycji ang. common law, gdzie ciężar udowodnienia prawa spoczywa na stronach procesu, a nie na sądzie.¹²⁴

Sporna wydaje się kwestia, czy w międzynarodowym arbitrażu handlowym, czyli postępowaniu adjudykacyjnym wyróżniającym się wysokim stopniem kontradyktoryjności, obowiązuje – a jeśli tak, to w jakim zakresie – zasada łac. iura novit curia oraz czy zespół orzekający może oprzeć wyrok na źródłach prawa, co do których strony nie miały możliwości uprzednio się wypowiedzieć.¹²⁵ Arbitrzy co prawda mają możliwość dokonania własnych ustaleń w celu skontrolowania argumentacji stron, lecz co do zasady pozostawiają inicjatywę w podnoszeniu treści prawa stronom i to na nich spoczywa ciężar jego wykazania. Zasada łac. iura novit curia może mieć szczególnie dotkliwe skutki w przypadku postępowania arbitrażowego, zwykle jednoinstancyjnego. Sądy państwowe nie dokonują kontroli merytorycznej orzeczeń wydawanych przez sądy polubowne i nie mogą poprawić błędnej kwalifikacji prawnej przyjętej przez arbitrów.¹²⁶

Zgodnie z art. 7.2 Zasad Praskich zespół orzekający może zastosować przepisy prawa (ang. apply legal provisions) niepowołane przez strony w postępowaniu arbitrażowym. Zespół orzekający, po uprzednim wysłuchaniu stron, może również „stosować źródła prawa” (ang. rely on legal authorities), których strony nie powołały, jeżeli dotyczą one przepisów prawnych powołanych przez stronę. W angielskim pojęciu ang. legal authorities mieszczą się zarówno normy prawne pochodzące bezpośrednio od instytucji państwowych (ang. primary authorities), jak i wykładnia prawa zawarta w publikacjach prawniczych wydawanych przez podmioty prywatne (ang. secondary authorities).¹²⁷

Co więcej, Zasady Praskie w art. 7.2 explicite dają wyraz temu, że zespół orzekający, rozstrzygając sprawę, może powołać się na zasady porządku publicznego (ang. public policy rules).¹²⁸ Instytucja klauzuli porządku publicznego występuje w prawie prywatnym międzynarodowym większości państw jako klauzula generalna przeciwdziałająca stosowaniu norm merytorycznych, jeżeli skutki ich zastosowania byłyby sprzeczne z porządkiem publicznym danego państwa. W literaturze dotyczącej sądownictwa polubownego dość powszechnie przyjmuje się, w ślad za doktryną prawa prywatnego międzynarodowego, że przez podstawowe zasady porządku prawnego należy rozumieć „fundamentalne zasady konstytucyjne dotyczące ustroju społeczno-gospodarczego” oraz „naczelne zasady rządzące poszczególnymi dziedzinami prawa materialnego i procesowego”.¹²⁹ W jednym z orzeczeń SN odnaleźć można następujące rozumienie porządku publicznego:

Zakresem pojęcia są objęte przede wszystkim zasady wynikające z Konstytucji oraz zasady rządzące poszczególnymi dziedzinami prawa. W ramach umownych stosunków cywilnoprawnych w grę wejdzie w pierwszej kolejności zasada autonomii woli stron oraz równorzędności podmiotów.¹³⁰

Sąd polubowny rozstrzyga sprawę według prawa właściwego dla danego stosunku, a gdy strony go do tego upoważniły – według ogólnych zasad prawa lub zasad słuszności. Inkorporacja Zasad Praskich do postępowania arbitrażowego oznaczać będzie wyraźne udzielenie tego rodzaju upoważnienia zespołowi orzekającemu.

Podkreślenia wymaga jednak, że Zasady Praskie nakładają na zespół orzekający obowiązek wysłuchania stron przed zastosowaniem norm prawnych ex officio. Strona musi mieć możliwość przedstawienia swojego stanowiska w odniesieniu do podnoszonego przez sąd zagadnienia prawnego. Zabieg ten ma zapobiec „zaskakiwaniu” stron oryginalną koncepcją prawną leżącą u podstaw rozstrzygnięcia sporu, które w zagranicznych systemach prawnych bywa kwalifikowane jako działanie sprzeczne z podstawowymi zasadami arbitrażu i uzasadniające uchylenie wyroku sądu polubownego.¹³¹ Niemniej jednak wyrażona explicite w Zasadach Praskich możliwość oparcia rozstrzygnięcia na z natury nieprecyzyjnych zasadach porządku publicznego oraz na źródłach prawa niepowołanych przez strony sprawia, że instrument ten – niezależnie od okoliczności faktycznych sprawy – zdaje się czynić potencjalny wynik postępowania arbitrażowego wysoce nieprzewidywalnym.

4.3. Obowiązek strony do działania w dobrej wierze

Obowiązek strony do działania w dobrej wierze stanowi jedną z najbardziej kontrowersyjnych nowości dodanych w wyniku rewizji Regulaminu IBA w 2010 r. Zakres obowiązku działania w dobrej wierze jest trudny do ustalenia; brak w tej materii jednolitej praktyki. Obowiązek działania w dobrej wierze rozumiany zbyt szeroko może znacząco poszerzyć zakres dokumentów, których przedłożenia oczekiwać się będzie od stron w początkowej fazie postępowania arbitrażowego, zwiększając tym samym koszt i długość jego trwania.¹³² Obowiązek stron do działania w dobrej wierze został zawarty w pkt 3 preambuły Regulaminu IBA, zgodnie z którym:

Postępowanie dowodowe będzie prowadzone zgodnie z zasadą, że każda ze Stron będzie działać w dobrej wierze (…)

Regulamin IBA pozostawia nierozstrzygniętym, jakie działania uznać należy za sprzeczne z obowiązkiem działania w dobrej wierze. Nie definiuje tego pojęcia ani nie zawiera jakichkolwiek wskazówek interpretacyjnych. Może to pozostawiać strony w stanie niepewności co do tego, jakie działania mogą one podejmować oraz jaki rodzaj działań postrzegany będzie jako podejmowany w „złej wierze”. Szczególne znaczenie ma to w związku z art. 9.7 Regulaminu IBA, zgodnie z którym, jeżeli strona naruszy obowiązek działania w dobrej wierze, zespół orzekający może wziąć to pod uwagę przy obciążaniu stron kosztami postępowania arbitrażowego.

Zakres obowiązku działania w dobrej wierze daleki jest od ujednolicenia w praktyce. Regulamin IBA nie przewiduje żadnych wskazówek interpretacyjnych, a więc to strony oraz zespół orzekający obowiązani będą do wyznaczenia wykładni tego pojęcia w sposób najlepiej odpowiadający realiom konkretnej sprawy.¹³³

Zasady Praskie nie zawierają analogicznego unormowania, co nie oznacza jednak, że na ich podstawie strony uprawnione będą do działania w złej wierze. Obowiązek działania w dobrej wierze postrzegany być może jako nieodłączna część postępowania arbitrażowego. Można by argumentować, że już na treść stosunku obligacyjnego, jakim jest umowa o arbitraż, składa się obowiązek stron do działania w dobrej wierze. Zapis na sąd polubowny jest wszak wyrazem porozumienia stron, które determinuje ich współpracę w procesie rozstrzygania sporu. Prawidłowe wykonanie każdej umowy wymaga zaś kooperacji stron w dobrej wierze.¹³⁴

Pomimo braku wyrażonego explicite obowiązku działania w dobrej wierze na gruncie Zasad Praskich, normę podobną do tej zawartej w art. 9.7 Regulaminu IBA odnaleźć można w art. 11. Co prawda nie posłużono się tam pojęciem dobrej wiary, jednakże kryterium, które zespół orzekający powinien wziąć pod uwagę, rozważając decyzję o rozłożeniu kosztów postępowania arbitrażowego pomiędzy stronami, stanowi:

„(…) sposób, w jakim strony postępowały podczas postępowania arbitrażowego, włączając w to zakres ich kooperacji i pomoc w prowadzeniu postępowania arbitrażowego w sprawny i wydajny pod względem kosztów sposób”.¹³⁵

Kryterium to rozumieć można właśnie jako specyficzny rodzaj obowiązku działania strony w dobrej wierze, który sformułowany został tak, aby oddawać jedno z głównych założeń Zasad Praskich, jakim jest zwiększenie efektywności postępowania arbitrażowego.

Z obowiązku strony do działania w dobrej wierze nie można wywodzić obowiązku przedłożenia wszystkich dokumentów związanych ze sprawą, które strona posiada (włącznie z tymi dla niej niekorzystnymi). Ostatecznie to strony decydują, jakie dokumenty przedstawią dobrowolnie oraz o wydanie których dokumentów od strony przeciwnej będą wnioskować. Obowiązek stron do działania w dobrej wierze nie zmusza więc strony do prezentacji całości posiadanego przez siebie materiału dowodowego.¹³⁶

Z drugiej strony podnosi się jednak, że selektywne przedstawianie dokumentów utrudnia rekonstrukcję stanu faktycznego i może być postrzegane jako złamanie obowiązków etycznych ciążących na profesjonalnych pełnomocnikach. Takie działanie może zostać negatywnie ocenione przez arbitrów, zwłaszcza jeżeli dany dokument zostanie przedstawiony później, na skutek zarządzenia zespołu orzekającego nakazującego jego przedstawienie, i wyjdzie na jaw, że rzeczywistość jest całkowicie odmienna od tego, co wynikało z wcześniejszych twierdzeń strony.¹³⁷ Takie działanie z pewnością nie przyczynia się do rozstrzygnięcia sporu w sprawny i wydajny pod względem kosztów sposób. Może zostać uznane przez zespół orzekający za sprzeczne z obowiązkiem działania w dobrej wierze, a tym samym stanowić podstawę obciążenia strony kosztami postępowania arbitrażowego na podstawie art. 9.7 Regulaminu IBA, ale również art. 11 Zasad Praskich.

Uprawnienie zespołu orzekającego do obciążenia strony kosztami postępowania, o którym mowa w art. 9.7 Regulaminu IBA oraz art. 11 Zasad Praskich, w powiązaniu z obowiązkiem strony do działania w dobrej wierze, postrzegane być może jako przejaw wzmacniania pozycji zespołu orzekającego kosztem ograniczenia autonomii woli stron w kształtowaniu postępowania arbitrażowego. Uprawnienie to ma przy tym dość nieprzewidywalny charakter: nawet jeżeli strony postanowią podzielić między sobą koszty postępowania arbitrażowego równomiernie, art. 9.7 Regulaminu IBA oraz art. 11 Zasad Praskich uprawniają zespół orzekający do obciążenia kosztami tylko jednej ze stron w wyniku naruszenia przez nią obowiązku działania w dobrej wierze.

4.4. Negatywne wnioskowanie – „adverse inferences”

W przeciwieństwie do sędziów orzekających w sądach państwowych arbitrzy nie mogą posłużyć się władztwem publicznym, aby wymusić na stronach wykonanie wydanego przez siebie zarządzenia. W związku z tym powszechnie przyjętą konsekwencją tego rodzaju niesubordynacji strony jest wyciągnięcie ujemnych dla jej interesu wniosków dowodowych (ang. adverse inferences). Przypuszcza się poniekąd, że powodem, dla którego strona nie zastosowała się do zarządzenia zespołu orzekającego, np. nakazującego przedłożenie określonego dokumentu, była obawa przed wyjściem na jaw niekorzystnych dla niej okoliczności.

Zastosowanie instytucji adverse inferences pozwala na przesunięcie ciężaru dowodu z jednej strony na drugą. To na stronie, przeciwko której skutecznie zastosowana zostanie instytucja adverse inferences, spoczywał będzie obowiązek udowodnienia, że twierdzenie przyjęte za prawdziwe nie jest zgodne z rzeczywistością. Pomimo celu, jaki spełnia, tj. wypełnienia luki w materiale dowodowym, strona nie powinna być w stanie wygrać sprawy jedynie w wyniku wyciągnięcia przez zespół orzekający omawianych „reperkusji dowodowych”, negatywnych dla strony przeciwnej.¹³⁸

Instytucja adverse inferences w Regulaminie IBA uregulowana została w art. 9.5, zgodnie z którym:

Jeżeli Strona, bez udzielenia zadowalających wyjaśnień, nie przedłoży któregokolwiek Dokumentu wskazanego we Wniosku o Przedłożenie, co do którego nie wniosła sprzeciwu we właściwym terminie albo nie przedłoży któregokolwiek Dokumentu, którego przedłożenie zostało nakazane przez Trybunał Arbitrażowy, Trybunał Arbitrażowy może uznać, że taki Dokument byłby sprzeczny z interesami tej Strony

Regulamin IBA w art. 9.5 ogranicza możliwość zastosowania instytucji negatywnego wnioskowania do sytuacji, gdy strona objęta wnioskiem o wydanie dokumentów na rzecz strony przeciwnej¹³⁹ nie udostępnia dokumentu, a zarazem nie sprzeciwia się żądaniu wydania. Zespół orzekający uprawniony będzie do zastosowania adverse inference również wtedy, gdy strona nie zastosuje się do zarządzenia wydanego przez zespół orzekający, w którym zespół orzekający na podstawie art. 3.7 Regulaminu IBA nakazuje udostępnienie dokumentu objętego wnioskiem o wydanie.

Jeżeli więc strona objęta wnioskiem o wydanie sprzeciwi się żądaniu udostępnienia dokumentu, dla możliwości zastosowania instytucji negatywnego wnioskowania konieczne będzie uprzednie wydanie przez zespół orzekający zarządzenia procesowego w sprawie sprzeciwu. Nie wystarczy samodzielny wniosek o wydanie dokumentu wystosowany przez jedną ze stron. Związane jest to z przebiegiem procedury document production, a konkretnie z art. 3.7 Regulaminu IBA. W początkowej fazie procedury udział zespołu orzekającego nie jest konieczny, lecz w przypadku sprzeciwu jednej ze stron wobec żądania, zgodnie z art. 3.7, każda ze stron może w terminie wyznaczonym przez zespół orzekający zwrócić się do zespołu orzekającego z wnioskiem o rozstrzygnięcie sprzeciwu.

W sytuacji, gdy żadna ze stron nie zwróci się do zespołu orzekającego o rozstrzygnięcie sprzeciwu zgodnie z art. 3.7 Regulaminu IBA, nie można uznać za dopuszczalny wniosku o zastosowanie adverse inferences. Oznaczałoby to bowiem żądanie rozstrzygnięcia przez zespół orzekający podstaw sprzeciwu bez poszanowania dla art. 3.7. Każdy uzasadniony sprzeciw na gruncie art. 3.7 Regulaminu IBA¹⁴⁰ uznać należy za rodzaj „zadowalających wyjaśnień” w rozumieniu art. 9.5 Regulaminu IBA. Jeżeli więc kontestowany dokument nie zostanie udostępniony, a strona wnioskująca nie zwróci się do zespołu orzekającego o rozstrzygnięcie podstaw sprzeciwu, to strona ta nie będzie mogła następnie twierdzić, że dokument nie został jej udostępniony ze względu na niekorzystną dla strony przeciwnej treść.

Instytucja negatywnego wnioskowania w art. 9.6 Regulaminu IBA zostaje rozszerzona na sytuację, w której strona nie podejmuje czynności, które umożliwiłyby przeprowadzenie dowodu, np. gdy nie podejmuje działań w dobrej wierze mających na celu skłonienie osoby trzeciej do złożenia zeznań jako świadek w postępowaniu arbitrażowym. Zgodnie z art. 9.6 Regulaminu IBA:

Uwaga redakcyjna (2026) W wersji Regulaminu IBA z 2020 r. omawiane postanowienia o negatywnym wnioskowaniu zostały przesunięte: dotychczasowy art. 9.5 (dokumenty) to obecnie art. 9.6, a dotychczasowy art. 9.6 (inne dowody, w tym zeznania) – art. 9.7. Uprawnienie do uwzględnienia naruszenia obowiązku działania w dobrej wierze przy rozstrzyganiu o kosztach (dotychczasowy art. 9.7) znajduje się obecnie w art. 9.8.

Jeżeli bez odpowiedniego uzasadnienia Strona nie przedstawi jakiegokolwiek innego istotnego dowodu włączając w to zeznanie, o które Strona wnosiła i co do którego Strona, do której skierowano żądanie, nie wniosła sprzeciwu w odpowiednim terminie lub nie udostępniła jakiegokolwiek innego dowodu, włączając zeznanie, do przedłożenia którego zobowiązana była na podstawie decyzji Zespołu Orzekającego, wówczas Zespół Orzekający może przyjąć, że treść takiego dowodu byłaby sprzeczna z jej interesem.

W oryginalnej, angielskiej wersji Regulaminu IBA, powyższa regulacja brzmi następująco:

If a Party fails without satisfactory explanation to make available any other relevant evidence including testimony, sought by one Party to whom the request was addressed has not objected in due time or fails to make available any evidence, including testimony, ordered by the Arbitral Tribunal to be produced, the Arbitral Tribunal may infer that such evidence would be adverse to the interests of that Party.

Polskie tłumaczenie Regulaminu IBA oddaje w treści omawianego przepisu wyrażenie ang. make available na dwa sposoby: najpierw jako „nie przedstawi”, a następnie jako „nie udostępni”.

Na gruncie oryginalnej, angielskiej wersji instrumentu instytucja adverse inferences z art. 9.6 zastosowanie znaleźć może wtedy, gdy strona postępowania nie podejmuje działań mających na celu umożliwienie zapoznania się z dowodem, a nie – jak mogłoby sugerować sformułowanie użyte w polskiej wersji Regulaminu IBA – gdy strona nie zaprezentuje dowodu na rozprawie. Gdy przeprowadzenie dowodu ostatecznie się nie powiedzie, strona może twierdzić na gruncie Regulaminu IBA, że dołożyła należytej staranności, podejmując działania mające na celu umożliwienie przeprowadzenia dowodu, a niepowodzenie w przeprowadzeniu dowodu wynika z okoliczności od niej niezależnych.

Instytucja adverse inferences w Zasadach Praskich uregulowana została w art. 10, zgodnie z którym:

„Jeżeli strona nie podporządkuje się zarządzeniu lub polecaniu trybunału arbitrażowego bez uzasadnionych podstaw, trybunał w zakresie jaki uzna za stosowny, może wyciągnąć negatywny dla interesu tej strony wniosek dowodowy odnośnie do twierdzenia lub zagadnienia procesowego związanego z zarządzeniem.”¹⁴¹

Na gruncie Zasad Praskich instytucja adverse inference nie jest ograniczona – tak jak w przypadku Regulaminu IBA – do sytuacji, w której strona nie udostępnia źródła dowodowego. Zasady Praskie dają zespołowi orzekającemu możliwość wyciągnięcia negatywnych wniosków, gdy strona bez uzasadnionej przyczyny nie zastosuje się do jakiegokolwiek zarządzenia procesowego zespołu orzekającego, a nie tylko do zarządzenia nakazującego wydanie dokumentu stronie przeciwnej czy zarządzenia nakazującego podjęcie dostępnych stronie działań mających na celu umożliwienie zapoznania się ze źródłem dowodowym.

Wyciągnięcie niekorzystnych dla strony wniosków na podstawie niewykonania nałożonego na nią obowiązku to rodzaj pośredniego dowodzenia okoliczności faktycznych. Przy ich pomocy zespół orzekający za prawdziwe może przyjąć twierdzenie o fakcie wysunięte przez stronę wnioskującą o zastosowanie instytucji ang. adverse inference. Wyciągnięcie niekorzystnych dla strony wniosków może mieć diametralne znaczenie dla wyniku sprawy, dlatego możliwość ich zastosowania nie powinna być zupełnie nieograniczona. W literaturze powszechnie akceptowane są zasady korzystania z tej instytucji zaproponowane przez J.K. Sharpe’a. Autor ten, opierając się na ponad 36 tomach wyroków cieszącego się ogromnym autorytetem stałego sądu polubownego, tj. ang. Iran–United States Claims Tribunal (IUSCT), zdołał w niezwykle instruktywny sposób „wydestylować” pięć zasad, którymi zespół orzekający kierować się powinien, decydując o zastosowaniu instytucji adverse inferences.¹⁴² Zasady te sprowadzają się do tego, że:

• 1) Strona wnioskująca o zastosowanie adverse inference musi uprzednio przedstawić całość dostępnego jej materiału dowodowego dotyczącego twierdzeń dowodowych zawartych we wniosku.
• 2) Nieudostępnione źródła dowodowe muszą być dostępne dla strony, przeciwko której zastosowana zostaje instytucja adverse inference.
• 3) Wniosek dowodowy wynikający z zastosowania adverse inference musi być racjonalny, spójny z materiałem dowodowym i logicznie powiązany z możliwą naturą nieudostępnionego źródła dowodowego.
• 4) Strona wnioskująca o zastosowanie adverse inference musi przedstawić dowody, uprawdopodobniające przedmiotowe twierdzenie w stopniu łac. prima facie.
• 5) Strona objęta adverse inference musi wiedzieć lub mieć możliwość dowiedzenia się o obowiązku przedstawienia dowodów przeciwnych, które podważyłyby prawdziwość wniosku dowodowego, będącego wynikiem zastosowania instytucji adverse inference.¹⁴³

Możliwość wyciągnięcia niekorzystnych wniosków nie zwalnia strony będącej beneficjentem tego rodzaju ustaleń poczynionych przez sąd polubowny z obowiązku przedłożenia posiadanego przez nią materiału dowodowego. Zespół orzekający może tym samym odmówić zastosowania instytucji ang. adverse inference ze względu na to, że strona wnioskująca o wyciągnięcie negatywnych wniosków mogłaby takie twierdzenie udowodnić za pomocą innych dostępnych jej źródeł dowodowych.

Nie można również przyjąć, że treść dowodu objętego zarządzeniem udostępnienia byłaby sprzeczna z interesem strony, jeżeli strona nie miała możliwości wykonania tego zarządzenia, np. gdy dokument objęty obowiązkiem wydania nie znajduje się w jej dyspozycji. Jednakże fakt posiadania przez stronę określonych dokumentów może poniekąd wynikać z innych działań podjętych przez nią w toku postępowania.

Wyciągnięcie negatywnych dla strony wniosków nie powinno być również dopuszczalne, jeżeli takie ustalenia byłyby sprzeczne z dotychczas zebranym materiałem dowodowym. Co więcej, strona wnioskująca musi przynajmniej prima facie udowodnić zasadność swojego wniosku. Dlatego zespół orzekający nie powinien orzekać w sprawie na korzyść jednej ze stron wyłącznie na podstawie negatywnych ustaleń poczynionych przeciwko drugiej stronie.

Wreszcie strona, przeciwko której skutecznie wyciągnięte zostały negatywne dla jej interesu wnioski dowodowe, musi zostać powiadomiona o obowiązku przedstawienia dowodów przeciwnych. Takim powiadomieniem będzie np. wydane przez zespół orzekający pisemne zawiadomienie, które zostanie stronie doręczone.¹⁴⁴

4.5. Dowód z zeznań świadka

W praktyce międzynarodowego arbitrażu handlowego sporą wagę przywiązuje się do środków dowodowych o osobowym charakterze. Jednym z nich jest regulowany w art. 4 Regulaminu IBA dowód z zeznań świadka. Świadek to osoba udzielająca zeznań w przedmiocie okoliczności faktycznych, z którymi zetknęła się osobiście. Osobisty charakter informacji udzielanych przez świadka (ang. witness of fact) odróżnia go od biegłego (ang. expert witness), który, korzystając z posiadanej wiedzy specjalistycznej, na potrzeby postępowania arbitrażowego sporządza pisemną ekspertyzę.

Choć dowód z zeznań świadka rzadziej wykorzystywany jest w jurysdykcjach kręgu kultury prawa kontynentalnego, gdzie najbardziej doniosły jest dowód z dokumentu, to zarówno systemy ang. common law, jak i civil law niemałe znaczenie przywiązują do informacji uzyskiwanych podczas przesłuchania, różniąc się jednak sposobem, w jaki przeprowadzany ma być omawiany środek dowodowy. W systemie common law praktycznie cała inicjatywa związana z przebiegiem przesłuchania leży po stronie uczestników postępowania. W państwach kręgu civil law spotkać się można nawet z regulacjami prawa procesowego, zgodnie z którymi inicjatywa ta należy wyłącznie do sądu, strony zaś mogą co najwyżej zasugerować pytania, na które świadek za aprobatą sądu udzieli odpowiedzi.

Systemy common law i civil law różni również charakter, jaki nadaje się zeznaniom składanym przez strony. W systemie prawa precedensowego strona postępowania sądowego zeznaje jako świadek, składając uprzednio przysięgę. W systemie prawa stanowionego natomiast za świadka uznawane są wyłącznie osoby trzecie, zaś dowód z przesłuchania strony stanowi samodzielny, uzupełniający środek dowodowy, dla którego przeprowadzenia nie jest wymagane złożenie przysięgi.

Kierując się założeniami systemu prawa precedensowego, Regulamin IBA w art. 4.2 stanowi, że:

Każdy może zeznawać jako świadek, włączając w to Stronę lub członka władz Strony, pracownika lub innego jej przedstawiciela.

W oparciu o powyższe uregulowanie dopuszczalne będzie, aby zespół orzekający na gruncie Regulaminu IBA zobowiązał stronę do złożenia swoistego „arbitrażowego odpowiednika” przysięgi występującej w państwowym procesie cywilnym, tj. oświadczenia, w którym strona zobowiąże się do mówienia prawdy (art. 4.2 w związku z art. 8.4 Regulaminu IBA). Co więcej, zespół orzekający, dokonując oceny materiału dowodowego, będzie mógł również uznać, że nawet jeżeli osobą składającą zeznanie jest osoba wchodząca w skład organu uprawnionego do reprezentowania osoby prawnej będącej stroną postępowania arbitrażowego, to okoliczność ta nie wpływa na wiarygodność składanych przez nią zeznań (art. 4.2 w związku z art. 9.1 Regulaminu IBA).

Kolejnym charakterystycznym dla systemu prawa precedensowego unormowaniem zawartym w Regulaminie IBA jest wyraźnie zaznaczona możliwość wcześniejszego ustalania zeznań ze świadkiem (tzw. ang. horseshedding). Zgodnie z art. 4.3 Regulaminu IBA:

Dopuszczalne jest, aby Strona, członkowie jej władz, pracownicy, doradcy prawni lub inni przedstawiciele przesłuchiwali świadków lub potencjalnych świadków i omawiali z nimi ich przyszłe zeznanie

4.5.1. Obowiązek zidentyfikowania i wezwania świadka

Zgodnie z art. 4.1 Regulaminu IBA:

W terminie wyznaczonym przez Zespół Orzekający każda ze Stron może (ang. shall) przedstawić świadków, na których zeznania zamierza się powołać oraz przedmiot takiego zeznania

Strona postępowania arbitrażowego w terminie określonym przez zespół orzekający ma obowiązek zidentyfikowania świadków, których zeznania zamierza wykorzystać w postępowaniu arbitrażowym, a ponadto zobowiązana jest do określenia przedmiotu zeznania, które zidentyfikowany przez nią świadek złoży.

Ratio legis powyższego unormowania polega na uniemożliwieniu zaskoczenia strony przeciwnej niezapowiedzianym świadkiem i umożliwieniu przygotowania przez nią adekwatnego przeciwdowodu przed rozprawą. Zasada ta wyrażona została również w treści regulaminów arbitrażowych, np. w art. 20.1 Regulaminu LCIA, art. 28(1) Regulaminu SCC czy art. 25.2 Regulaminu UNCITRAL.

W art. 5.2 Zasady Praskie stanowią, że to zespół orzekający decyduje, których świadków wezwać na przesłuchanie.¹⁴⁵ Analogiczna kompetencja zespołu orzekającego na gruncie Regulaminu IBA nie jest już tak wyraźna. Zgodnie z art. 4.1 Regulaminu:

W terminie wyznaczonym przez Zespół Orzekający, każda ze Stron może przedstawić świadków, na których zeznania zamierza się powołać oraz przedmiot takiego zeznania.

Zdawać by się mogło, że uprawnienie i obowiązek strony do wskazania świadków, których zeznania zamierza wykorzystać w postępowaniu arbitrażowym, Regulamin IBA ogranicza jedynie terminem wyznaczonym przez zespół orzekający na podstawie art. 8.1 Regulaminu IBA. Treść art. 4.1 mogłaby skłaniać ku wnioskowi, że zespół orzekający nie zostaje na gruncie instrumentu wyposażony w kompetencję do decydowania, których ze wskazanych przez stronę świadków wezwać na przesłuchanie. Co więcej, zgodnie z art. 8.1 Regulaminu IBA:

W terminie wskazanym przez Zespół Orzekający każda ze Stron poinformuje Zespół Orzekający i pozostałe Strony o świadkach, o stawiennictwo których wnosi. (…)

W Regulaminie IBA na próżno by szukać wyraźnie zaznaczonego uprawnienia zespołu orzekającego do decydowania, których ze świadków wezwać na przesłuchanie. Możliwość odmowy przesłuchania świadka przez zespół orzekający wywodzić można dopiero z ogólnej kompetencji zespołu orzekającego do sprawowania kontroli nad przebiegiem rozprawy dowodowej, zawartej w art. 8.2 Regulaminu IBA, zgodnie z którym:

Zespół Orzekający sprawuje w każdym czasie pełną kontrolę nad Rozprawą Dowodową. Zespół Orzekający może ograniczyć lub uchylić (…) obowiązek stawiennictwa świadka, jeżeli uzna, że (…) jest bezprzedmiotowe, nieistotne, nadmiernie uciążliwe, powielone lub (…) uzasadnione podstawami sprzeciwu wymienionymi w Artykule 9 ust. 2.

Instrument IBA daje zespołowi orzekającemu możliwość ograniczenia lub uchylenia obowiązku stawiennictwa świadka w oparciu o skonkretyzowane przesłanki zawarte w art. 8.2 i 9.2. W przypadku Zasad Praskich zaś, zgodnie z art. 5.3 in fine, to zespół orzekający decyduje, których świadków wezwać, a podstawą odmowy może być ogólnie sformułowana przesłanka „jakiegokolwiek powodu sprawiającego, że przesłuchanie świadka byłoby niepotrzebne dla rozwiązania sporu”.¹⁴⁶ Zasady Praskie w art. 5.8 stanowią jednak, że jeżeli strona nalega na przeprowadzenie przesłuchania świadka, zespół orzekający powinien świadka przesłuchać, chyba że istnieją „dobre powody” (ang. good reasons), żeby tego nie robić.¹⁴⁷ Pojęcia „dobrych powodów” przepisy Zasad Praskich bliżej nie objaśniają.

4.5.2. Ustne przesłuchanie świadka na rozprawie

Regulamin IBA w art. 8.1 zobowiązuje strony do poinformowania zespołu orzekającego oraz pozostałych stron o tym, o przesłuchanie których świadków wnoszą na rozprawie. Oznacza to, że dla możliwości przesłuchania świadka na rozprawie nie jest wystarczające zidentyfikowanie na podstawie art. 4.1 Regulaminu IBA świadków, których zeznania strona zamierza wykorzystać w postępowaniu arbitrażowym. Strona musi dodatkowo wskazać, o obecność których świadków, zidentyfikowanych na gruncie art. 4.1, wnosi na rozprawie. Powyższa regulacja idzie w parze z aktualną praktyką arbitrażową, zgodnie z którą obecność świadka na rozprawie wymagana jest tylko wtedy, gdy strona przeciwna złoży wniosek o weryfikację pisemnych zeznań w trybie tzw. ang. cross-examination, albo gdy strona przedkładająca pisemne zeznanie świadka stwierdzi, że nie jest ono wystarczające, i zapragnie zaprezentować świadka na rozprawie.

Na gruncie Regulaminu IBA to strony identyfikują świadków, których zeznania zamierzają wykorzystać w postępowaniu, i określają przedmiot zeznań. Jednakże instrument daje inicjatywę dowodową w tym zakresie również zespołowi orzekającemu. Zespół orzekający może wezwać świadka na przesłuchanie, nawet jeżeli żadna ze stron tego nie uczyniła (art. 8.1). Zespół orzekający może także zobowiązać stronę do podjęcia działań w dobrej wierze mających na celu umożliwienie przesłuchania każdej osoby. Należy mieć jednak na uwadze, że strona uprawniona będzie do sprzeciwu wobec takiego żądania zespołu orzekającego, opierając się na podstawach wymienionych w art. 9.2 Regulaminu IBA.

Przesłuchanie świadka zarówno na gruncie Zasad Praskich, jak i Regulaminu IBA może odbywać się zdalnie. Co więcej, w art. 8.2 in fine Zasad Praskich zawarto techniczno-prawne zalecenie, zgodnie z którym strony oraz zespół orzekający powinni starać się zorganizować przesłuchanie w możliwie najwydajniejszy pod względem kosztów sposób, włączając w to organizację przesłuchania przy użyciu nowoczesnych technik telekomunikacyjnych.¹⁴⁸

Natomiast na gruncie Regulaminu IBA możliwość zdalnej organizacji przesłuchania zawarta jest w art. 8.1 in fine Regulaminu IBA, zgodnie z którym:

(…) Każdy świadek stawi się osobiście, chyba, że Zespół Orzekający zezwoli na użycie wideokonferencji lub zastosowanie podobnej techniki w odniesieniu do danego świadka.

wraz z definicją zawartą w „słowniczku” Regulaminu IBA, zgodnie z którą Rozprawa Dowodowa oznacza:

rozprawę, (…) podczas której Zespół Orzekający czy to bezpośrednio, w ramach telekonferencji, wideokonferencji czy też w inny sposób otrzymuje materiał dowodowy przekazany w formie ustnej lub w innej formie

Regulamin IBA w art. 8.1 wymaga, aby świadek, o którego przesłuchanie wnioskuje strona, pojawił się osobiście na rozprawie. Wyjątkiem od powyższej zasady może być sytuacja, w której zespół orzekający postanowi o przeprowadzeniu przesłuchania przy użyciu nowoczesnych technologii telekomunikacyjnych, co uczynić może również na wniosek strony. Wniosek o zdalne przesłuchanie świadka powinien uzasadniać, dlaczego dany świadek nie może zjawić się osobiście na rozprawie, oraz zawierać propozycję protokołu, zgodnie z którym przeprowadzone ma zostać zdalne przesłuchanie. Zespół orzekający, rozważając możliwość zdalnego przesłuchania, powinien wziąć pod uwagę zasadność powodów uniemożliwiających osobistą obecność świadka. Zespół orzekający powinien rozważyć również, czy zaproponowany protokół zdalnego przesłuchania pozostaje w zgodzie z zasadą równego traktowania stron oraz czy zagwarantuje sprawiedliwy przebieg przesłuchania, które w jak najwyższym stopniu zbliżone ma być do sytuacji, w której świadek zjawia się osobiście na rozprawie. Użyta technologia telekomunikacyjna powinna gwarantować wystarczającą jakość transmisji i uwzględniać plan zapasowy na wypadek, gdyby jakość ta okazała się niezadowalająca. Pożądane jest uwzględnienie narzędzia zdalnej prezentacji dowodów rzeczowych. Co więcej, protokół zdalnego przesłuchania powinien gwarantować, że świadek zeznawał będzie w warunkach zbliżonych do tych na rozprawie, np. uniemożliwiać porozumiewanie się z osobami trzecimi czy też wykluczać możliwość korzystania z dokumentów, do których pozostali uczestnicy postępowania nie mają dostępu.¹⁴⁹

Uwaga redakcyjna (2026) Rewizja Regulaminu IBA z 2020 r. uregulowała rozprawy zdalne wprost. Do słowniczka dodano definicję „rozprawy zdalnej” (ang. Remote Hearing), a nowy art. 8.2 stanowi, że zespół orzekający – na wniosek strony lub z własnej inicjatywy, po konsultacji ze stronami – może zarządzić przeprowadzenie rozprawy dowodowej w całości lub w części w formie zdalnej. W takim przypadku zespół orzekający konsultuje ze stronami protokół rozprawy zdalnej, który może określać m.in.: wykorzystywaną technologię, jej wcześniejsze przetestowanie lub przeszkolenie uczestników, godziny rozpoczęcia i zakończenia z uwzględnieniem stref czasowych, sposób okazywania dokumentów świadkowi lub zespołowi orzekającemu oraz środki zapewniające, że świadek składający zeznania nie będzie poddany niedozwolonemu wpływowi ani rozpraszany. Postanowienia te odpowiadają w dużej mierze opisanej wyżej praktyce.

Regulamin IBA, w przeciwieństwie do Zasad Praskich, zawiera unormowanie odnoszące się do skutków niestawiennictwa świadka wezwanego na przesłuchanie. Zgodnie z art. 4.7 Regulaminu IBA:

Jeżeli świadek wezwany do stawiennictwa na podstawie Artykułu 8 ust. 1, bez ważnego powodu nie stawi się w celu złożenia zeznania na Rozprawie Dowodowej, Zespół Orzekający pominie wszelkie Zeznania Świadka złożone przez takiego świadka, dotyczące tej Rozprawy Dowodowej, chyba że, w wyjątkowych przypadkach, Zespół Orzekający postanowi inaczej.

Jeżeli więc wezwany świadek bez ważnego powodu nie stawi się na przesłuchanie, zespół orzekający pominie wcześniej przedłożone przez stronę pisemne zeznania tego świadka, chyba że ze względu na wyjątkowe okoliczności zadecyduje inaczej.

Kontrola zespołu orzekającego nad przebiegiem przesłuchania świadka na gruncie Zasad Praskich jest większa niż w przypadku Regulaminu IBA. Podczas przesłuchania zespół orzekający może oddalić pytania, które uważa za nieistotne dla rozstrzygnięcia sprawy, z jakiegokolwiek powodu (art. 5.9: ang. for other reasons),¹⁵⁰ odmiennie niż w przypadku Regulaminu IBA, gdzie zgodnie z art. 8.2 pytanie oddalone być może na podstawie przesłanek zawartych w art. 8.2 i 9.2. Co więcej, Zasady Praskie wyrażają explicite kompetencję zespołu orzekającego do nałożenia innych ograniczeń, takich jak ustalanie limitów czasowych przesłuchania, a nawet zawężenie możliwości zadawania pytań wyłącznie do pytań określonego rodzaju (art. 5.9 in fine: ang. (…) or types of questions to be allowed).¹⁵¹

4.5.3. Pisemne zeznania świadka

Regulamin IBA oraz Zasady Praskie dają stronom możliwość złożenia zeznań świadka w formie pisemnej. Jedną z praktyk, która zdążyła wykształcić się w środowisku na tle Regulaminu IBA, jest ta, zgodnie z którą tylko świadkowie, których zeznania złożono wcześniej w formie pisemnej, mogą zostać następnie przesłuchani na rozprawie. W międzynarodowym arbitrażu handlowym postępowanie zwykle podzielone jest na dwie części: pierwszą – pisemną oraz drugą – ustną.¹⁵²

Pisemne zeznania świadka umożliwiają stronom postępowania arbitrażowego lepsze przygotowanie się do tzw. ang. cross-examination oraz pozwalają na bardziej adekwatną selekcję dowodów przeciwnych, podważających wiarygodność świadka. Pisemne zeznania świadka stawiają również zespół orzekający w dogodniejszej sytuacji, pozwalając na trafniejszą ocenę zeznań udzielanych ustnie oraz uprzednie przygotowanie własnych pytań do świadka. W postępowaniu arbitrażowym pisemne zeznanie uznane zostać może za rodzaj „dowodu wstępnego” (ang. evidence in chief, direct evidence), który sprawia, że nadmiernie rozbudowana wypowiedź świadka na rozprawie staje się zbędna.

Zgodnie z art. 4.4 Regulaminu IBA:

Zespół Orzekający może zobowiązać każdą ze Stron do przedstawienia w wyznaczonym terminie Zespołowi Orzekającemu oraz pozostałym Stronom, wszystkich Zeznań Świadków, na które ma zamiar się powołać

W zawartej na początku polskiego tłumaczenia Regulaminu IBA liście terminów zdefiniowanych „Zeznanie Świadka” zdefiniowano jako:

Zeznanie Świadka: pisemne oświadczenie świadka co do faktów,

w oryginalnej angielskiej wersji instrumentu jednak:

Witness Statement: a written statement of testimony by a witness of fact.

W tym przypadku polska wersja oddaje przekładane wyrażenie w węższym znaczeniu niż oryginał. Regulamin IBA w polskiej wersji językowej definiuje ang. witness statement jako rodzaj pisemnego oświadczenia, w którym świadek odnosi się do określonych okoliczności faktycznych sprawy (oświadczenie świadka co do faktów). Tymczasem wyrażenie ang. witness of fact czy fact witness oznacza w języku angielskim po prostu świadka, w odróżnieniu od ang. expert witness, czyli biegłego. W polskim tłumaczeniu dwa człony tego samego wyrażenia (ang. witness of fact) oddano osobno, jako dwa różne elementy definicji (świadek – co do faktów). Określenie ang. witness statement, zawarte w słowniczku Regulaminu IBA, oznacza natomiast po prostu zeznania świadka sporządzone w formie pisemnej.

Ratio legis zawarcia definicji ang. witness statement w oryginalnej, angielskiej wersji Regulaminu IBA związane jest z tym, że instytucja prawna o nazwie witness statement występuje w państwach kręgu systemu prawa precedensowego i rozumiana być może jako pisemne oświadczenie świadka, biegłego lub strony, zawierające treść zeznania, które osoby te uprawnione byłyby przedstawić ustnie na rozprawie.¹⁵³ Regulamin IBA zawęża więc na swoim gruncie zakres pojęciowy wyrażenia witness statement wyłącznie do zeznań składanych przez świadka, jednakże – odmiennie, niż mogłoby to wynikać z polskiej wersji instrumentu – nie przesądza o tym, że zawartość pisemnych zeznań świadka ograniczona ma zostać do z góry określonych okoliczności faktycznych sprawy.

Zgodnie z art. 4.4 Regulaminu IBA zespół orzekający ustali termin, w którym składane być mogą pisemne zeznania świadka. Zespół orzekający dokona w tej kwestii wyboru pomiędzy dwiema możliwościami: strony pisemne zeznania świadka składać mogą jednocześnie albo sukcesywnie. Należy jednak pamiętać, że zgodnie z art. 4.6 Regulaminu IBA przedmiot „kolejnych rund” wymiany pisemnych zeznań świadka powinien stanowić rodzaj kontynuacji poprzednich rund wymiany pism procesowych. Oznacza to, że treść pisemnych zeznań świadka przedkładanych sukcesywnie powinna rozwijać przedmiot uprzednio złożonych pisemnych zeznań świadka, opinii biegłych i wniosków dowodowych strony przeciwnej albo odnosić się do kolejnych, nowych wniosków dowodowych, które nie były uprzednio prezentowane w postępowaniu arbitrażowym.

Uwaga redakcyjna (2026) W wersji Regulaminu IBA z 2020 r. art. 4.6 wyraźnie dopuszcza, aby uzupełniające lub skorygowane pisemne zeznania świadka odnosiły się także do nowych okoliczności faktycznych, których nie można było uwzględnić we wcześniejszym zeznaniu (art. 4.6 lit. b). Analogiczne rozwiązanie wprowadzono w odniesieniu do opinii biegłych powołanych przez strony (art. 5.3 lit. b).

Zgodnie z art. 4.5 Regulaminu IBA pisemne zeznanie świadka zawierać musi (ang. shall contain):

• 1) Dane osobowe oraz adres świadka; jakiekolwiek obecne i przeszłe powiązania ze stronami postępowania; kwalifikacje oraz zwięzły życiorys świadka
• 2) Pełny i szczegółowy opis okoliczności faktycznych wraz ze źródłem wiedzy świadka na ich temat oraz jakiekolwiek dokumenty, na które powołuje się świadek, jeżeli nie zostały one wcześniej przedłożone
• 3) Oświadczenie co do języka, w którym oryginalnie przygotowane zostało pisemne zeznanie świadka, oraz co do języka, w którym świadek zamierza zeznawać podczas przesłuchania
• 4) Oświadczenie potwierdzające zgodność z prawdą pisemnego zeznania podpisane przez świadka.

Regulamin IBA nie wymaga, aby pisemne zeznanie świadka sporządzone zostało pod przysięgą. Praktyka arbitrażowa i krajowa znacznie różnią się w tym aspekcie. W wielu jurysdykcjach prawa kontynentalnego przyrzeczenie odebrane może być wyłącznie przed sądem albo notariuszem, co sprawia, że pisemna wersja przysięgi byłaby nazbyt nieporęczna. W międzynarodowym arbitrażu handlowym nie można więc nakazywać, aby w pisemnych zeznaniach świadka uwzględnione zostało przyrzeczenie spełniające wymagania sądowej praktyki krajowej. Regulamin IBA w art. 8.4 wymaga jedynie, aby w pisemnym zeznaniu świadka zawarto rodzaj oświadczenia, w którym świadek potwierdzi, że zobowiązuje się do zeznawania zgodnie z prawdą.¹⁵⁴

Weryfikacja wiarygodności zeznań świadka, które złożone zostały w formie pisemnej, jest w dużej mierze utrudniona. Ustność i bezpośredniość zeznań świadka pozwalają zespołowi orzekającemu zweryfikować zeznania i dokonać prawidłowej ich oceny w ramach swobodnej oceny dowodów. Służą temu między innymi pytania, które zespół orzekający może kierować do świadka.¹⁵⁵

W związku z ograniczoną możliwością weryfikacji pisemnych zeznań świadka Regulamin IBA w art. 4.8 ogranicza ich wartość dowodową, ustanawiając regułę, zgodnie z którą, jeżeli świadek nie zostanie przesłuchany w formie ustnej, to nie można uznać, że okoliczności faktyczne przedstawione w pisemnym zeznaniu świadka są bezsporne, nawet jeżeli druga ze stron nie wyrazi wobec nich sprzeciwu. W polskim tłumaczeniu Regulaminu IBA ujęte zostało to w następujący sposób:

Jeżeli świadek nie został wezwany do stawiennictwa w trybie Artykułu 8 ust. 1, nie należy domniemywać, że pozostałe Strony przyznały treść Zeznań Świadka.

4.6. Dowód z opinii biegłego

Zasady Praskie nie zawierają osobnej regulacji odnoszącej się do dowodu z opinii biegłego powołanego przez stronę; skupiają się na problematyce dowodu z opinii biegłego powołanego ex officio.

Dla prawidłowego powołania biegłego przez zespół orzekający zarówno Zasady Praskie w art. 6.2, jak i Regulamin IBA w art. 6.1 wymagają uprzedniej konsultacji zespołu orzekającego ze stronami oraz sporządzenia tzw. ang. terms of reference opinii biegłego, a więc dokumentu zawierającego takie informacje jak: lista zagadnień, którymi biegły ma się zająć, dane osobowe biegłego oraz koszty sporządzenia opinii.

W polskiej wersji Regulaminu IBA pojęcie ang. terms of reference przetłumaczone zostało jako „zasady sporządzenia Opinii Biegłego Powołanego przez Zespół Orzekający”, co może sugerować, że zespół orzekający zobowiązany jest do wskazania biegłemu wytycznych, którymi biegły kierować ma się podczas sporządzania zleconej mu opinii.

Regulamin IBA w art. 5.2 określa wymogi formalne opinii biegłego, wyliczając poszczególne elementy, które opinia musi zawierać. Najistotniejszym z nich jest art. 5.2 lit. e, zgodnie z którym:

Opinia Biegłego będzie zawierać:

(…)

• e) opinie i wnioski biegłego, razem z opisem metod, dowodów i informacji wykorzystanych przy wyciągnięciu wniosków. Dokumenty powołane przez Biegłego Powołanego przez Stronę, które nie zostały złożone, winny zostać przedłożone;

Opinia biegłego ma więc każdorazowo zawierać opis metod, dowodów i informacji wykorzystanych przy sporządzaniu opinii (zob. art. 5.2 lit. e). Opis ten daje stronie postępowania arbitrażowego możliwość ewaluacji opinii biegłego. Co więcej, jeżeli biegły przy sporządzaniu opinii posłużył się dokumentami nieprzedłożonymi w postępowaniu arbitrażowym, to dokumenty te muszą zostać przez biegłego udostępnione (art. 5.2 lit. e in fine).

Regulamin IBA w art. 6.6 oraz Zasady Praskie w art. 6.4 wyrażają zasadę, zgodnie z którą, jeżeli jedna ze stron wniesie o weryfikację opinii biegłego wyznaczonego ex officio, to biegły ten musi zostać przesłuchany na rozprawie (ang. shall be called, shall be present).¹⁵⁶ Zgodnie z art. 6.6 Regulaminu IBA:

Na żądanie Strony lub Zespołu Orzekającego, Biegły Powołany przez Zespół Orzekający będzie obecny na Rozprawie Dowodowej.

W przeciwieństwie do Regulaminu IBA Zasady Praskie w art. 6.5 analogiczne uprawnienie strony przewidują również w przypadku biegłego ex parte.¹⁵⁷

Na gruncie Regulaminu IBA biegły wyznaczony przez zespół orzekający może żądać od stron udostępnienia jakichkolwiek dokumentów i informacji potrzebnych do sporządzenia opinii. Wynika to z art. 6.3 Regulaminu IBA, zgodnie z którym:

Z zastrzeżeniem postanowień Artykułu 9 ust. 2, Biegły Powołany przez Zespół Orzekający może wezwać Stronę do przedstawienia wszystkich informacji lub do zapewnienia dostępu do wszelkiego rodzaju Dokumentów, (…) Kompetencja Biegłego Powołanego przez Zespół Orzekający do żądania przedmiotowych informacji lub dostępu jest równorzędna kompetencji Zespołu Orzekającego. (…)

W Zasadach Praskich natomiast przewidziano wyraźnie, że zespół orzekający zwróci się do stron z wnioskiem o udostępnienie biegłemu informacji i dokumentów potrzebnych do sporządzenia opinii. Zasady Praskie nie przesądzają jednak, że uprawnienie biegłego powołanego ex officio do żądania udostępnienia materiału potrzebnego do sporządzenia opinii jest równorzędne kompetencji zespołu orzekającego.

W przypadku nieuzasadnionego niestawiennictwa biegłego ex parte na rozprawie Regulamin IBA jasno stwierdza, że zespół orzekający wyłączy z materiału dowodowego opinię sporządzoną wcześniej przez tego biegłego. Zgodnie z art. 5.5 Regulaminu IBA:

Jeżeli Biegły Powołany przez Stronę, wezwany do stawiennictwa na podstawie Artykułu 8 ust. 1, nie stawi się w celu złożenia zeznania na Rozprawie Dowodowej bez ważnej przyczyny, Zespół Orzekający pominie Opinie Biegłego złożone przez tego Biegłego Powołanego przez Stronę, dotyczące tej Rozprawy Dowodowej, chyba że w wyjątkowych przypadkach, Zespół Orzekający postanowi inaczej.

Zarówno Zasady Praskie, jak i Regulamin IBA koszty sporządzenia opinii biegłego uwzględniają jako część kosztów postępowania arbitrażowego. Zgodnie z art. 6.8 Regulaminu IBA:

Wynagrodzenie i wydatki Biegłego Powołanego przez Zespół Orzekający, pokryte w sposób określony przez Zespół Orzekający, stanowią część kosztów postępowania arbitrażowego.

Zasady Praskie w art. 6.2 lit. c¹⁵⁸ dają zespołowi orzekającemu niewyrażoną w Regulaminie IBA, dodatkową możliwość żądania od stron zapłaty zaliczki (ang. pay an advance) na poczet kosztów związanych ze sporządzeniem opinii biegłego powołanego ex officio.

4.7. Dowód z dokumentu

W celu ustalenia stanu faktycznego sprawy zespół orzekający może skorzystać z każdego źródła dowodowego przedstawionego przez strony. Wskazuje się jednak, że w praktyce największe znaczenie ma dowód z dokumentu. Na próżno by szukać jednej, ogólnie uznanej definicji tego środka dowodowego. Niektóre kultury prawne za dokument uznają jedynie jego papierową postać, podczas gdy inne przyjmują jego szerokie rozumienie, uwzględniając w tym pojęciu np. informacje w postaci elektronicznej, takie jak nagrania wideo czy nagrania głosowe. Znaczenie pojęcia „dokument” przyjęte dla sądów państwowych w poszczególnych jurysdykcjach arbitrażowych nie powinno mieć znaczenia dla postępowania arbitrażowego.¹⁵⁹ Wraz ze wzrostem powszechności stosowania narzędzi teleinformatycznych sposób definiowania dowodu z dokumentu stał się zauważalnym problemem na gruncie międzynarodowego arbitrażu handlowego. Dowody z dokumentu są cenionym i pożądanym środkiem dowodowym w sprawie międzynarodowej. Słowo pisane łagodzi bowiem rozbieżności językowe między uczestnikami sprawy. Nie powinno więc dziwić, że Regulamin IBA zawiera własną definicję pojęcia „dokument”, zgodnie z którą:

Dokument oznacza pismo, wiadomość, zdjęcie, rysunek, program lub jakiekolwiek dane, zarejestrowane lub utrwalone na papierze albo w formie elektronicznej, audialnej, wizualnej, czy też jakiejkolwiek innej formie;

Regulamin IBA przyjmuje szeroką definicję dokumentu, która obejmuje zarówno dane zarejestrowane na papierze, jak i w formie elektronicznej. Ta szeroka definicja decyduje o braku zróżnicowania pomiędzy dowodem z tradycyjnego dokumentu a plikiem komputerowym. Regulamin IBA nie wymaga również, aby dokument był podpisany.

Zasady Praskie nie zawierają definicji pojęcia „dokument”. Może się to wydawać zadziwiające, biorąc pod uwagę znaczenie tego środka dowodowego oraz rozbieżne rozumienie tego pojęcia na arenie międzynarodowej. Zasady Praskie to poniekąd instrument stworzony po to, aby niwelować prawno-kulturowe rozbieżności między uczestnikami arbitrażu. Wydaje się to tym bardziej zadziwiające, że w art. 8.1 zawarto zalecenie, zgodnie z którym spór powinien być rozstrzygany wyłącznie na podstawie dowodu z dokumentu.¹⁶⁰

Brak autonomicznej definicji dokumentu oznaczać będzie, że w postępowaniu prowadzonym na podstawie Zasad Praskich o uznaniu danego źródła dowodowego za dokument decydować będzie zespół orzekający. Jednakże Zasady Praskie w art. 4.2 za jedną z form procedury ang. document production uznają tzw. ang. e-discovery.

Uznanie w Zasadach Praskich e-discovery za jedną z form procedury wydania dokumentów na rzecz strony przeciwnej implikuje, że na ich gruncie dokumentami są również informacje w postaci elektronicznej. Mianem e-discovery określa się bowiem rodzaj procedury wydania dokumentów na rzecz strony przeciwnej, której przedmiotem są dane w postaci elektronicznej, w tym zdjęcia, nagrania wideo, nagrania głosowe itp.¹⁶¹ Z drugiej jednak strony, wobec braku definicji pojęcia „dokument”, Zasady Praskie zachęcać mogą do węższego rozumienia tego pojęcia, nieuznającego za dokument formy audialnej, wizualnej czy jakiejkolwiek innej poza papierową i wąsko rozumianą formą dokumentu elektronicznego. Nieuwzględnienie w Zasadach Praskich definicji pojęcia „dokument” należy ocenić negatywnie. Sprawia to, że instrument ten gorzej spełnia jedną ze swoich funkcji, jaką jest łagodzenie rozbieżności kultur prawnych uczestników postępowania arbitrażowego.

Na uwagę zasługuje również, że ani Regulamin IBA, ani Zasady Praskie samodzielnie nie pozwalają na efektywne przeprowadzenie dowodu z dokumentu. Przepisy obu tych instrumentów soft law są w tej materii niekompletne. Szczegóły przeprowadzenia dowodu z dokumentu zależeć będą od wymagań zawartych w pierwszym zarządzeniu proceduralnym. Postanowienia w nim zawarte określą m.in. kolejność składania wniosków o wydanie dokumentów, sposób sformatowania i nazewnictwo załączników dowodowych, sposób poświadczenia zgodności z oryginałem, sposób oznaczenia tłumaczeń dokumentów czy liczbę wymaganych kopii załączników.¹⁶²

4.7.1. Forma przedkładanych dokumentów

Międzynarodowe trybunały arbitrażowe działające na przełomie XIX i XX wieku przyjmowały założenie, zgodnie z którym okoliczności faktyczne powinny być dowodzone wyłącznie za pomocą oryginalnych dokumentów, a w sytuacji, gdy strona przedkładała kopię dokumentu, wymagano, aby była ona w odpowiedni sposób uwierzytelniona, a czasami także wymagano wyjaśnienia, dlaczego przedłożono kopię dokumentu, a nie jego oryginał. Wraz z rozwojem technik umożliwiających precyzyjną reprodukcję oryginalnych dokumentów powyższe praktyki zostały zaniechane.¹⁶³

Wymogi formalne dokumentów prezentowanych w trakcie postępowania arbitrażowego zostały uregulowane w art. 3.12 Regulaminu IBA, zgodnie z którym:

• (a) kopie Dokumentów będą zgodne z oryginałami i za wezwaniem Trybunału Arbitrażowego, wszelkie oryginały zostaną przedstawione do wglądu;
• (b) Dokumenty przechowywane przez Stronę w formie elektronicznej będą przedstawione lub przedłożone w formie dla niej najdogodniejszej, lub najoszczędniejszej, która w rozsądnym stopniu nadaje się do użytku przez odbiorców, chyba że strony uzgodnią inaczej, lub w braku takiego uzgodnienia, Trybunał Arbitrażowy postanowi inaczej;
• (c) Strona nie jest zobowiązana do przedłożenia wielu kopii Dokumentów, które są zasadniczo identyczne, chyba że Trybunał Arbitrażowy postanowi inaczej; oraz;
• (d) tłumaczenia Dokumentów będą przedstawione łącznie z oryginałami i oznaczone jako tłumaczenia wraz ze wskazaniem języka oryginału.

Regulamin IBA w wersji z 1999 r. wymagał, aby kopie były w pełni (ang. fully) zgodne z oryginałem. W aktualnej wersji sformułowanie to zostało usunięte, co sugeruje, że nie należy dyskwalifikować kopii dokumentu, która w nieznacznym stopniu różni się od oryginału. Oczywiście nie chodzi tu o różnicę w treści zmieniającą istotę informacji zawartej w dokumencie, ale np. o to, że dokument zawiera dodatkowe zapiski. W sytuacjach, kiedy zgodność kopii z oryginałem zostanie podważona, arbitrzy, stosownie do art. 3.12 lit. (a) Regulaminu IBA, mogą wezwać stronę do udostępnienia oryginalnego dokumentu. Niezastosowanie się do wezwania może prowadzić do usunięcia kopii dokumentu z akt sprawy i wyciągnięcia z tego negatywnych dla strony wniosków (ang. adverse inference).¹⁶⁴ Strona nie musi dostarczać wielu kopii dokumentów, które są zasadniczo identyczne. Działanie takie można by nawet uznać za sprzeczne z zasadą postępowania w dobrej wierze, gdyby strona umyślnie przedkładała identyczne kopie dokumentów celem zwiększenia kosztów ponoszonych przez stronę przeciwną w związku z potrzebą zapoznania się z dokumentami.¹⁶⁵

W art. 4.7 Zasad Praskich zawarto regulację, zgodnie z którą, o ile zbieżność przedłożonej kopii z oryginałem nie zostanie podważona przez stronę przeciwną, domniemywa się, że są one identyczne (ang. identical). Zespół orzekający może na wniosek strony przeciwnej lub z własnej inicjatywy nakazać przedłożenie oryginału dokumentu celem jego samodzielnej weryfikacji lub weryfikacji przez biegłego.¹⁶⁶ W Zasadach Praskich nie uwzględniono wymogu przedkładania tłumaczeń dokumentów łącznie z oryginałami. O ile więc taki wymóg nie zostanie odzwierciedlony w pierwszym zarządzeniu proceduralnym, strona nie będzie do tego zobowiązana.

Inną kwestią jest autentyczność samych dokumentów oryginalnych przedłożonych przez stronę. Praktyka arbitrażu międzynarodowego pokazuje, że zdarzały się przypadki, w których strony polegały na podrobionych obligacjach, wekslach, sprawozdaniach finansowych czy też spreparowanych listach. Oparcie wyroku arbitrażowego na dokumencie podrobionym może być przyczyną jego uchylenia oraz odmowy uznania i wykonania. Prawo polskie przewiduje to expressis verbis w art. 1206 § 1 pkt 5 KPC. Nie należy jednak zapominać, że o ile właściwe lex arbitri nie stanowi inaczej, rozstrzygnięcie co do prawdziwości dokumentów i pozostawienia ich w aktach sprawy należy do arbitrów.¹⁶⁷

Zgodnie z art. 3.12 lit. d Regulaminu IBA:

tłumaczenia Dokumentów powinny zostać przedłożone wraz z oryginałami i być oznaczone jako tłumaczenia ze wskazaniem języka oryginału.

Jeżeli więc strona przedkłada tłumaczenie dokumentu, to musi przedłożyć je łącznie z oryginałem. W takim przypadku strona musi również oznaczyć przedkładany dokument jako tłumaczenie oraz wskazać, w jakim języku sporządzony został oryginał. Warto zaznaczyć, że wśród postanowień Regulaminu IBA nie znalazły się postanowienia określające, czy w konkretnej sprawie przedkładanie jakichkolwiek tłumaczeń będzie wymagane. W instrumencie na próżno by szukać również postanowień, zgodnie z którymi konieczne będzie tłumaczenie całości dokumentu, a nie tylko jego części. Regulamin IBA nie zawiera też postanowień regulujących przebieg procedury rozstrzygania rozbieżności pomiędzy stronami, które powstawać mogą na tle zgodności tłumaczenia z oryginałem, czy postanowień regulujących termin, w którym składane mogą być tłumaczenia wcześniej przedłożonych dokumentów.

Uwaga redakcyjna (2026) Część z sygnalizowanych wyżej luk wypełniła rewizja Regulaminu IBA z 2020 r. Zgodnie z nowym art. 3.12 lit. d dokumenty wydawane w odpowiedzi na wniosek o wydanie dokumentów nie wymagają tłumaczenia, chyba że strony uzgodnią lub zespół orzekający postanowi inaczej; natomiast zgodnie z art. 3.12 lit. e dokumenty składane zespołowi orzekającemu w języku innym niż język postępowania arbitrażowego mają być opatrzone tłumaczeniami oznaczonymi jako takie, ze wskazaniem języka oryginału.

W przypadku dokumentów elektronicznych strony mogą mieć odmienne poglądy co do tego, w jakiej formie powinny zostać one dostarczone. Rozbieżności mogą dotyczyć tego, czy strona powinna je wydrukować i dostarczyć na papierze, czy też zaprezentować w formacie elektronicznym. W braku stosownej umowy stron lub zarządzenia zespołu orzekającego Regulamin IBA w art. 3.12 lit. b oraz Zasady Praskie w art. 4.7 decyzję co do sposobu przedstawienia dokumentów elektronicznych pozostawiają stronie. Może ona wybrać formę, która jest dla niej najdogodniejsza i najoszczędniejsza.

4.7.2. Poufność prezentowanych dokumentów

Obowiązek zachowania poufności ma istotne znaczenie dla procesu gromadzenia materiałów dowodowych w postępowaniu arbitrażowym. Obawa przed rozpowszechnieniem istotnych informacji o charakterze gospodarczym mogłaby skłaniać strony do zatajania dowodów, a brak obowiązku zachowania poufności mógłby umożliwić jednej ze stron zastosowanie taktyki procesowej polegającej na groźbie upublicznienia zdobytych informacji i w ten sposób na próbie nacisku na stronę przeciwną.

Zakres poufności postępowania arbitrażowego nie jest do końca jasny, a poufność, która dla wielu wydawała się nieodłączną cechą arbitrażu, bywa czasami kwestionowana. W australijskiej sprawie Esso v. Plowman sąd stwierdził, że:

„Gdy jedna ze stron ujawnia dokument lub informacje stronie przeciwnej w prywatnym (niedostępnym dla publiczności) postępowaniu arbitrażowym, to nie rozpościera to obowiązku zachowania poufności na te dokumenty lub informacje, wyłącznie z tego powodu, że rozprawa jest prywatna”.¹⁶⁸

Odmienne rozumienie poufności odnaleźć można w orzecznictwie innego państwa kręgu common law – Wielkiej Brytanii, gdzie w sprawie Ali Shipping Corporation v. Shipyard Trogir sąd stwierdził, że w przypadku postępowania arbitrażowego umowny obowiązek zachowania poufności należy domniemywać.¹⁶⁹

We Francji ujawnianie informacji dotyczących dokumentów przedstawionych podczas postępowania arbitrażowego bądź informacji pochodzących z innych środków dowodowych uważane jest za sprzeczne z obowiązkiem zachowania poufności, który rozumiany jest jako nieodłączny element sądownictwa polubownego.¹⁷⁰

Polski KPC, podobnie jak niemiecka ZPO, nie zawiera przepisów nakazujących stronie postępowania arbitrażowego zachowanie poufności. T. Ereciński i K. Weitz dbałość o poufność postępowania arbitrażowego umiejscowili wśród dobrych praktyk, którymi powinien kierować się zespół orzekający, a nie pośród zasad o normatywnym charakterze.¹⁷¹

W związku z odmiennym rozumieniem obowiązku zachowania poufności w praktyce międzynarodowej generalnego obowiązku zachowania poufności nie należałoby domniemywać, w szczególności gdy brak jest wyraźnego zastrzeżenia umownego, unormowania w łac. lex arbitri czy zarządzenia proceduralnego zespołu orzekającego. Jednakże strony, inkorporując do postępowania arbitrażowego Regulamin IBA lub Zasady Praskie, obejmą je swoistym umownym obowiązkiem zachowania poufności. Zakresy tych obowiązków nie są jednak tożsame. Zgodnie z art. 3.13 Regulaminu IBA:

Każdy Dokument przedstawiony lub przedłożony przez Stronę, lub podmiot niebędący Stroną w postępowaniu arbitrażowym i niebędący ogólnie dostępny będzie uznawany za poufny przez Trybunał Arbitrażowy i pozostałe Strony, i będzie wykorzystywany tylko w związku z postępowaniem arbitrażowym. Powyższy wymóg nie znajduje zastosowania wyłącznie w przypadku i w niezbędnym do tego zakresie, gdy udostępnienie wynika z konieczności wypełnienia obowiązku prawnego, ochrony lub realizacji prawa, wykonania lub zakwestionowania wyroku we wszczętym w dobrej wierze postępowaniu przed sądem państwowym, lub innym organem sądowym. Trybunał Arbitrażowy może wydawać zarządzenia określające warunki zachowania poufności. Powyższy wymóg będzie bez uszczerbku dla innych zobowiązań do zachowania poufności w arbitrażu.

Analogiczne unormowanie zawarto w art. 4.7 Zasad Praskich.¹⁷²

W przeciwieństwie do Zasad Praskich Regulamin IBA przewiduje, że strona może uchylić się od obowiązku zachowania poufności, gdy jest to konieczne w celu ochrony lub realizacji prawa (ang. legal right). W kontekście tego wyjątku można stwierdzić, że strona uprawniona będzie do wykorzystania poufnych dokumentów w innym, równoległym lub późniejszym postępowaniu arbitrażowym. Wyrok sądu polubownego, tak jak wyrok sądu państwowego, wydawany jest w celu ochrony lub realizacji prawa strony, więc gdy w postępowaniu arbitrażowym zmierzającym do jego wydania dla udowodnienia danej okoliczności faktycznej konieczne będzie posłużenie się dokumentem objętym obowiązkiem zachowania poufności, na gruncie Regulaminu IBA możliwe będzie uchylenie się od tego obowiązku.

Zasady Praskie przewidują już tylko jeden wyjątek od obowiązku zachowania poufności dokumentów ujawnionych w postępowaniu arbitrażowym. Jest to sytuacja, w której ujawnienie dokumentu wymagane jest przez właściwe prawo państwowe, co stanowi przesłankę analogiczną do tej zawartej w art. 3.13 Regulaminu IBA, tj. konieczności wypełnienia ciążącego na stronie obowiązku prawnego. Przykładem takiego obowiązku może być nakaz przedłożenia dokumentów pochodzący od sądu państwowego, który strona innego postępowania arbitrażowego może uzyskać na zasadzie pomocy prawnej. Obowiązek ten obejmuje również sytuację, gdy strona ujawnia dokument w celu wykonania lub zakwestionowania wyroku sądu polubownego w postępowaniu wszczętym przed sądem państwowym.

Obowiązek zachowania poufności z art. 3.13 Regulaminu IBA oraz art. 4.7 Zasad Praskich obejmuje wszystkie dokumenty przedłożone w arbitrażu, a więc zarówno te, które jedna ze stron przedstawiła dobrowolnie, jak i dokumenty wydane na rzecz strony przeciwnej oraz dokumenty przedłożone przez osobę trzecią, niebędącą stroną postępowania. Regulamin IBA i Zasady Praskie nie ograniczają jednak możliwości stron w zakresie użycia własnych dokumentów.¹⁷³

Należy zaznaczyć, że ani w Regulaminie IBA, ani w Zasadach Praskich nie znajdują się postanowienia nakładające obowiązek zachowania poufności w odniesieniu do środków dowodowych innych niż dokument. Informacje uzyskane przez stronę poprzez uczestnictwo w ustnym przesłuchaniu świadka na gruncie Regulaminu IBA nie będą podlegały ochronie. Należy jednak pamiętać, że transkrypt zeznania w postaci pisemnej lub audiowizualnej podlegał będzie ochronie jako dokument przedstawiony przez osobę trzecią. Brak obowiązku zachowania poufności wobec informacji uzyskanych podczas przesłuchania na gruncie Regulaminu IBA nie wyłącza jednak obowiązku zachowania poufności, który nakładać mogą lex arbitri czy regulaminy arbitrażowe. Strony oraz zespół orzekający mogą również samodzielnie poszerzyć zakres obowiązku zachowania poufności. W związku z powyższym Regulamin IBA w art. 3.13 in fine stanowi, że:

(…) Niniejszy wymóg nie ma wpływu na wszelkie inne zobowiązania do zachowania poufności w postępowaniu arbitrażowym.

Strony i zespół orzekający, dla ustalenia, jaki poziom poufności będzie wiążący w postępowaniu arbitrażowym, będą więc musieli poddać analizie przepisy właściwego regulaminu arbitrażowego (instytucjonalnego lub ad hoc), lex arbitri oraz treść umowy o arbitraż.

4.7.3. Dokumenty przedkładane „dobrowolnie”

Zasady Praskie oraz Regulamin IBA w przypadku dokumentów składanych przez strony z ich własnej inicjatywy opierają się na założeniu, zgodnie z którym strona zobowiązana jest uczynić to z rozsądnym wyprzedzeniem. Strona powinna przedstawić dokumenty, które znajdują się w jej posiadaniu i na których chce polegać w celu sprostania ciążącemu na niej ciężarowi dowodu, na jak najwcześniejszym etapie postępowania arbitrażowego. Na gruncie Regulaminu IBA normę tę wyczytać można z obowiązku strony do działania w dobrej wierze, który zawarto w pkt 3 preambuły do Regulaminu IBA, zgodnie z którym:

Postępowanie dowodowe będzie prowadzone zgodnie z zasadą, że każda ze Stron będzie działać w dobrej wierze oraz będzie uprawniona do zapoznania się, z należytym wyprzedzeniem przed Rozprawą Dowodową lub rozstrzygnięciem co do faktów lub co do meritum, z materiałem dowodowym, na który powołują się inne Strony.

oraz z art. 3.1 Regulaminu IBA, zgodnie z którym:

W terminie wskazanym przez Trybunał Arbitrażowy, Strona przedłoży Trybunałowi Arbitrażowemu oraz pozostałym Stronom wszelkie dostępne jej Dokumenty, które powołuje, w tym Dokumenty jawne i powszechnie dostępne, z wyjątkiem Dokumentów, które przedłożyła już inna Strona. (…)

W przypadku Zasad Praskich zaś powyższa kwestia ujęta została wyraźniej w art. 4.1, zgodnie z którym:

„Każda ze stron przedstawi dokumenty, które powołuje na poparcie swojej sprawy, w najwcześniej możliwym etapie postępowania arbitrażowego”.¹⁷⁴

Prezentacja materiału dowodowego w początkowym etapie postępowania arbitrażowego, tj. już w trakcie wymiany pierwszych pism procesowych, umożliwia stosowną organizację postępowania oraz merytoryczne przygotowanie się uczestników postępowania arbitrażowego do rozprawy.

Regulamin IBA wymaga w art. 3.1, aby strona przedkładająca dokumenty z własnej inicjatywy dostarczyła je zarówno zespołowi orzekającemu, jak i stronie przeciwnej. Zgodnie z tym przepisem:

W terminie wskazanym przez Zespół Orzekający, Strona winna przedłożyć Zespołowi Orzekającemu oraz pozostałym Stronom wszelkie dostępne jej Dokumenty, które powołuje, w tym Dokumenty jawne i powszechnie dostępne, za wyjątkiem Dokumentów, które przedłożyła już inna Strona.

Ratio legis powyższego unormowania jest uniemożliwienie komunikacji łac. ex parte strony z arbitrami, która to dotyczyć może kwestii potencjalnie istotnych dla rozstrzygnięcia. Wzbudzać to może podejrzenia stronniczości i nierównego traktowania stron. Umożliwienie przeciwnikowi wglądu do dokumentów, na których strona zamierza oprzeć swoją pozycję procesową, przyczynia się do realizacji prawa do bycia poinformowanym o dowodach strony przeciwnej, stanowiącego element sprawiedliwości procesowej. Dzięki tego rodzaju wymianie dokumentów strona może zapoznać się z dowodami przeciwnika, odpowiedzieć na przedstawione dowody oraz przygotować stosowną obronę.¹⁷⁵

W Zasadach Praskich nie zawarto wyraźnego wymogu dostarczenia przedkładanych dokumentów stronie przeciwnej. Biorąc pod uwagę to, że Zasady Praskie to instrument organizacji postępowania arbitrażowego stanowiący wyraz „uszczuplonego” postępowania dowodowego, którego jednym z założeń jest redukcja kosztów oraz czasu postępowania arbitrażowego, można by twierdzić, że na ich gruncie strona, zamiast dostarczać dokumenty stronie przeciwnej, może jedynie je wskazać, bez potrzeby udostępniania całej ich treści. Z drugiej zaś strony taka wykładnia Zasad Praskich potencjalnie mogłaby być postrzegana jako naruszająca zasadę równego traktowania stron.

Na późniejszym etapie postępowania arbitrażowego, wraz z pojawieniem się kolejnych dowodów, sąd polubowny może zezwolić stronom na kolejną turę „wymiany” dokumentów, której celem będzie odparcie argumentów i wniosków podniesionych przez przeciwnika procesowego.

Zgodnie z art. 3.11 Regulaminu IBA:

W terminie wyznaczonym przez Zespół Orzekający, Strony mogą przedłożyć Zespołowi Orzekającemu oraz pozostałym Stronom wszelkie dodatkowe Dokumenty, na które zamierzają się powołać, lub które w ich ocenie, na skutek okoliczności opisanych w przedstawionych lub przedłożonych Dokumentach, Zeznaniach Świadków, Opiniach Biegłych lub w innych pismach Stron, nabrały znaczenia dla sprawy lub są istotne dla jej rozstrzygnięcia.

Jest to więc kolejna szansa na załączenie do materiału dowodowego tych dokumentów, które powinny były zostać złożone na etapie wnoszenia pierwszych pism procesowych (pozwu i odpowiedzi na pozew). Regulamin IBA nie ogranicza potencjalnej liczby tego rodzaju „rund wymiany dokumentów”, dlatego teoretycznie kolejne tury składania dokumentów mogłyby ciągnąć się w nieskończoność. Liczba tych „rund” na gruncie Regulaminu IBA zdaje się zależeć od uprawnienia strony („strony mogą przedłożyć”), aktualizującego się w przypadku wyjścia na jaw okoliczności, które nabrały znaczenia dla sprawy lub są istotne dla jej rozstrzygnięcia. Takie rozumienie art. 3.11 Regulaminu IBA może motywować stronę do przyjęcia taktyki procesowej polegającej na selektywnej prezentacji materiału dowodowego celem utrudnienia odtworzenia rzeczywistego stanu faktycznego sprawy. Każda kolejna runda wymiany dokumentów wydłuży czas trwania i zwiększy koszt postępowania arbitrażowego. Regulamin IBA nie zawiera wyraźnego unormowania uprawniającego zespół orzekający do ustanowienia prekluzji dowodowej.

Uprawnienie do ustanowienia prekluzji dowodowej uwzględniono natomiast w Zasadach Praskich, gdzie zgodnie z art. 3.3¹⁷⁶ zespół orzekający zadecyduje o umieszczeniu w harmonogramie postępowania arbitrażowego tzw. ang. cut-off date, tj. terminu, po upływie którego akceptacja nowych wniosków dowodowych dopuszczalna będzie tylko w wyjątkowych okolicznościach. Ustanowienie prekluzji dowodowej ma na celu zmotywowanie stron do wczesnego przedstawienia wszystkich posiadanych dokumentów, które zamierzają wykorzystać, zamiast ich selektywnej prezentacji, która utrudnia rekonstrukcję stanu faktycznego oraz wydłuża czas trwania postępowania dowodowego.

4.7.4. Dokumenty wydawane przez osoby trzecie

Arbitrzy i strony postępowania arbitrażowego nie mają bezpośredniej możliwości posłużenia się przymusem państwowym, aby wymusić na osobie trzeciej przedstawienie poszukiwanych dokumentów, więc jeżeli nie są w stanie nakłonić jej do dobrowolnego wydania dokumentu, konieczna może okazać się pomoc sądu państwowego. Lex arbitri w nowoczesnych jurysdykcjach arbitrażowych daje uczestnikom postępowania arbitrażowego możliwość zwrócenia się do sądu powszechnego z wnioskiem o udzielenie pomocy prawnej. Jest to sytuacja, gdy sąd państwowy udziela pomocy w pozyskaniu źródła dowodowego będącego pod kontrolą osoby trzeciej, a w razie odmowy udostępnienia może zastosować przewidziane prawem sankcje.¹⁷⁷

Przepisem regulującym omawiane zagadnienie jest art. 3.9 Regulaminu IBA, zgodnie z którym:

Jeżeli Strona chce uzyskać Dokumenty od osoby lub organizacji niebędącej Stroną postępowania arbitrażowego i od której Strona nie może uzyskać Dokumentów samodzielnie, Strona może, w terminie wyznaczonym przez Trybunał Arbitrażowy, poprosić go (trybunał arbitrażowy) o podjęcie wszelkich prawnie dostępnych kroków celem uzyskania żądanych Dokumentów albo wystąpić o udzielenie zezwolenia przez Trybunał Arbitrażowy na podjęcie takich kroków samodzielnie. Strona złoży odpowiedni wniosek Trybunałowi Arbitrażowemu i pozostałym Stronom na piśmie i będzie on zawierał informacje, o których mowa w Artykule 3 ust. 3. Trybunał Arbitrażowy rozstrzygnie wniosek i poweźmie, zezwoli Stronie wnioskującej, lub nakaże innej Stronie powzięcie takich kroków, jakie Trybunał Arbitrażowy uzna za stosowne, o ile ustali, że:

• (i) Dokumenty miałyby związek ze sprawą i byłyby istotne dla jej rozstrzygnięcia,
• (ii) wymogi Artykułu 3 ust. 3 zostały spełnione oraz
• (iii) nie istnieje żadna z podstaw sprzeciwu z Artykułu 9 ust. 2.

W celu uzyskania dokumentów od osoby trzeciej strona powinna po pierwsze wskazać, że nie ma możliwości uzyskania tych dokumentów samodzielnie, a następnie złożyć do zespołu orzekającego wniosek spełniający wymagania art. 3.3 Regulaminu IBA, tj. zawierający opis wystarczający do identyfikacji dokumentu oraz spełniający merytoryczne przesłanki dopuszczalności wniosku o wydanie dokumentów na rzecz strony przeciwnej (ang. document production).¹⁷⁸ Prawnie dostępne kroki, o których mowa w powyższym przepisie, odnoszą się do możliwości uzyskania dowodów od osób trzecich, jakie daje stronom i zespołom orzekającym łac. lex arbitri. Krajowe przepisy prawne regulujące pomoc sądową co do zasady przewidują w tej kwestii trzy możliwości:

• 1) strona może zwrócić się o pomoc do sądu państwowego bez zezwolenia zespołu orzekającego, 2) strona może zwrócić się do sądu państwowego po uzyskaniu zgody zespołu orzekającego, 3) zwrócenie się o pomoc sądu państwowego stanowi wyłączną kompetencję zespołu orzekającego. Trzecią z tych możliwości przyjął polski ustawodawca w art. 1192 § 1 KPC, zgodnie z którym:

Sąd polubowny może zwrócić się o przeprowadzenie dowodu lub wykonanie innej czynności, której sąd polubowny nie może wykonać, do sądu rejonowego, w którego okręgu dowód lub czynność powinna być przeprowadzona. W postępowaniu dowodowym przed sądem rejonowym mogą wziąć udział strony i arbitrzy z prawem zadawania pytań.

W przypadku pierwszej z tych trzech możliwości na gruncie Regulaminu IBA powstały wątpliwości co do tego, czy przedstawienie dokumentów z własnej inicjatywy („dobrowolnie”), o którym mowa w art. 3.1 Regulaminu IBA, obejmuje także sytuację, w której strona uzyskała przedstawiany dokument dzięki pomocy prawnej udzielonej przez sąd państwowy, bez zgody zespołu orzekającego. Jeszcze na tle Regulaminu IBA z 1999 r. można było spotkać się z konkurencyjnymi interpretacjami. Zgodnie z pierwszą z nich przedłożenie dokumentu z własnej inicjatywy obejmowało także dokumenty uzyskane przy wykorzystaniu instytucji pomocy sądowej, która dostępna była bez konieczności uzyskania zgody zespołu orzekającego. Według drugiej interpretacji strona zawsze powinna uzyskać zgodę zespołu orzekającego na wystąpienie ze stosownym wnioskiem do sądu państwowego, a art. 3.1 obejmuje wyłącznie dokumenty uzyskane bez pomocy sądów państwowych.¹⁷⁹

Na gruncie aktualnej wersji Regulaminu IBA należy uznać każdorazową konieczność udzielenia zgody przez zespół orzekający na posłużenie się przez stronę instytucją pomocy sądowej. Przemawia za tym treść art. 3.9 Regulaminu IBA (art. 3.8 w wersji z 1999 r.), która została zmieniona w porównaniu z poprzednią wersją. Zgodnie z Regulaminem IBA z 1999 r. strona mogła złożyć wniosek do zespołu orzekającego po to, aby zespół orzekający podjął stosowne kroki w celu uzyskania dokumentu od osoby trzeciej.¹⁸⁰ W aktualnej wersji Regulaminu IBA, zgodnie z art. 3.9, strona zobowiązana jest do złożenia wniosku do zespołu orzekającego o wyrażenie zgody już na podjęcie samodzielnych kroków prawnych. Zgodnie z art. 3.9 Regulaminu IBA:¹⁸¹

Jeżeli Strona ma zamiar uzyskać przedłożenie Dokumentów od osoby lub jednostki organizacyjnej, nie będącej Stroną postępowania arbitrażowego, od której Strona nie może uzyskać Dokumentów we własnym zakresie, Strona, w terminie wyznaczonym przez Zespół Orzekający może (…) wystąpić do Zespołu Orzekającego o udzielenie zezwolenia na podjęcie takich działań we własnym zakresie (…)

A zatem jeżeli lex arbitri pozwala stronie zwrócić się do sądu państwowego o pomoc w uzyskaniu dokumentu od osoby trzeciej, nie wymagając aprobaty zespołu orzekającego, to Regulamin IBA ograniczy taką możliwość poprzez konieczność uzyskania zgody arbitrów w każdym przypadku korzystania z pomocy sądowej. Zespół orzekający będzie mógł wyłączyć z materiału dowodowego dokumenty uzyskane od osób trzecich bez jego zezwolenia.

Zasady Praskie nie nakładają na stronę obowiązku uzyskania zgody zespołu orzekającego na wystąpienie do sądu państwowego z wnioskiem o udzielenie pomocy prawnej. O ile będzie to więc dopuszczalne przez lex arbitri, uzyskanie przez stronę pomocy sądowej na gruncie Zasad Praskich nie będzie wymagało zgody zespołu orzekającego. Zespół orzekający nie będzie mógł wyłączyć z postępowania dokumentów z tego powodu, że uzyskane zostały one od osób trzecich bez jego zezwolenia. Zasady Praskie nie ograniczają jednak możliwości zastosowania instytucji pomocy sądowej przez zespół orzekający. Ogólna kompetencja pozwalająca na podjęcie wszelkich prawnie dostępnych kroków na każdym etapie postępowania arbitrażowego w celu ustalenia okoliczności faktycznych zawarta została w art. 3.3 Zasad Praskich.¹⁸²

5. Procedura wydania dokumentu na rzecz strony przeciwnej

W doktrynie arbitrażowej nie jest jednoznacznie ustalone, czy omawianą procedurę określać należy – tak jak w angielskim języku prawniczym – mianem discovery, czy raczej disclosure lub document production. Niektórzy autorzy stosują terminy discovery i disclosure, inni korzystają z terminu document production, jeszcze inni używają ich zamiennie. Wszystkie te terminy są w równym stopniu trudne do przetłumaczenia na język polski, gdyż w rodzimym języku prawniczym nie mają swoich odpowiedników.¹⁸³

Na marginesie wypada dodać, że polski ustawodawca dla postępowania w sprawach własności intelektualnej, w art. 479[106] k.p.c., uwzględnił procedurę, która spełnia funkcję zbliżoną do angielskiej disclosure, i określił ją mianem „wyjawienia lub wydania środka dowodowego”.¹⁸⁴ W ślad za polskim ustawodawcą, na potrzeby niniejszego opracowania, omawiana procedura określana będzie mianem procedury „wydania dokumentu na rzecz strony przeciwnej”, w skrócie „wydania dokumentu”, lub z ang. „document production”.

Na gruncie Regulaminu IBA możliwość wnioskowania przez jedną ze stron o wydanie dokumentu przez stronę przeciwną ograniczona jest terminem wyznaczonym przez zespół orzekający oraz obowiązkiem zachowania formy pisemnej. Wynika to z art. 3.2 Regulaminu IBA, zgodnie z którym:

W terminie wskazanym przez Trybunał Arbitrażowy każda ze Stron może złożyć Trybunałowi Arbitrażowemu oraz pozostałym Stronom Wniosek o Przedłożenie

oraz z definicji Wniosku o Przedłożenie, zawartej na początku Regulaminu IBA, zgodnie z którą:

Pisemny wniosek Strony o przedłożenie Dokumentów przez drugą Stronę.

Regulamin IBA w polskiej wersji językowej oddaje ang. document production jako „przedłożenie dokumentów”. Konwencja ta może jednak prowadzić do nieporozumień, gdyż to samo sformułowanie wykorzystano również w odniesieniu do dokumentów przedstawianych przez stronę z jej własnej inicjatywy (ang. submit).¹⁸⁵ Określenie omawianej procedury mianem „przedłożenia dokumentów” może ponadto sugerować, że procedura wydania dokumentu na rzecz strony przeciwnej już na swoim początkowym etapie wymaga bezpośredniej ingerencji zespołu orzekającego oraz że to głównie jemu dokumenty mają zostać przedstawione do wglądu.

Na procedurę document production w jej początkowym etapie składa się głównie żądanie wydania kierowane do drugiej strony, a dopiero później, w razie konieczności, wniosek o zarządzenie wydania kierowany do zespołu orzekającego. Zgodnie z ogólnie przyjętą praktyką zespół orzekający poleca stronom wymianę dokumentów między sobą, bez angażowania arbitrów, a konflikty, których strony nie są w stanie rozwiązać samodzielnie, pozostawione są do rozstrzygnięcia zespołowi orzekającemu.¹⁸⁶

Zazwyczaj etap postępowania, który zespół orzekający uzna za właściwy dla żądania wydania dokumentów, następuje po pierwszej turze przedkładania dokumentów przez strony „dobrowolnie”, z ich własnej inicjatywy. Dopiero ta „pierwsza runda” przedstawienia argumentów i pism procesowych daje możliwość wykształcenia opinii co do okoliczności, które będą istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Może zdarzyć się również, że strona dobrowolnie przedstawi dokumenty poszukiwane przez stronę przeciwną i nie będzie potrzeby wnioskowania o ich wydanie.¹⁸⁷

Procedura wydania dokumentu na rzecz strony przeciwnej na gruncie Zasad Praskich stosowana ma być tylko wyjątkowo. Związane jest to z techniczno-prawnym zaleceniem zawartym w art. 4.2, zgodnie z którym zespół orzekający oraz strony powinni unikać procedury document production, włączając w to jej specyficzną postać, jaką jest e-discovery.¹⁸⁸ Zasadniczo więc postępowanie dowodowe prowadzone w oparciu o Zasady Praskie pozbawione będzie omawianej procedury, co odpowiada założeniom systemu prawa kontynentalnego, w duchu których instrument ten został stworzony. Jeżeli jednak jedna ze stron stwierdzi, że procedura document production będzie w przedmiotowej sprawie konieczna, to będzie musiała wykazać to zespołowi orzekającemu już podczas konferencji organizacyjnej, co wynika wprost z art. 4.3 Zasad Praskich, zgodnie z którym:

„Jeżeli stron twierdzi, że procedura wydania dokumentów na rzecz strony przeciwnej jest w przedmiotowej sprawie konieczna, powinna wskazać to trybunałowi arbitrażowemu podczas konferencji organizacyjnej, oraz wyjaśnić podstawy, na których uważa, że procedura ta byłaby potrzebna w danej sprawie. (…)”¹⁸⁹

Zasady Praskie nakładają na stronę obowiązek wskazania oraz uzasadnienia potrzeby zastosowania procedury document production już podczas konferencji organizacyjnej.¹⁹⁰ Zgodnie z art. 4.4 Zasad Praskich strona w późniejszym etapie postępowania arbitrażowego będzie mogła zwrócić się do zespołu orzekającego o zarządzenie wydania tylko w wyjątkowych sytuacjach. Zespół orzekający zaś będzie mógł uwzględnić wniosek strony tylko wtedy, gdy stwierdzi, że strona nie miała możliwości złożenia go podczas konferencji organizacyjnej.¹⁹¹ Na podstawie powyższego uregulowania wydawać by się mogło, że Zasady Praskie nakładają na strony oraz zespół orzekający obowiązek merytorycznego przygotowania się do sprawy już na etapie konferencji organizacyjnej, celem odpowiedzi na pytanie, czy procedura document production będzie w danej sprawie potrzebna. Przyjęte rozwiązanie zdaje się nie przystawać do realiów praktyki.

Zgodnie z art. 4.6 Zasad Praskich wniosek o wydanie kierowany jest w pierwszej kolejności do zespołu orzekającego, który po uprzednim wysłuchaniu opinii stron może nakazać, w formie zarządzenia procesowego, przedłożenie dokumentu.¹⁹² Przypomina to regulację z wersji Regulaminu IBA z 1999 r., gdzie wniosek ten definiowano jako pisemny wniosek strony o wydanie przez zespół orzekający zarządzenia nakazującego drugiej stronie udostępnienie dokumentów. Na gruncie Zasad Praskich zespół orzekający zawsze bezpośrednio zaangażowany będzie w procedurę wydania dokumentów na rzecz strony przeciwnej.

Na podstawie powyższych spostrzeżeń wydawać by się mogło, że Zasady Praskie idą wbrew rozwijającej się praktyce międzynarodowego arbitrażu handlowego. Uzasadnienia takiego podejścia dopatrywać się jednak można we względach ekonomiki procesowej. Strona zobowiązana przedstawić swój wniosek za pośrednictwem zespołu orzekającego zmotywowana będzie do ograniczenia zakresu poszukiwanych dokumentów, aby zbytnio nie obciążać arbitrów i tym samym zwiększyć swoje szanse na pozytywne rozpatrzenie wniosku.

Organizacja przebiegu procedury wydania dokumentu na rzecz strony przeciwnej, choć na gruncie Regulaminu IBA zawarta aż w sześciu ustępach, z pewnością nie jest kompletna. Przepisy Regulaminu IBA oraz Zasad Praskich nie określają, w jakim formacie technicznym należy sporządzić pisemny wniosek spełniający nałożone wymagania. Wymagania te rodzą konieczność pewnego usystematyzowania wniosku, co może nie być łatwe. Wniosek powinien być przejrzysty dla odbiorcy, którego językiem rodzimym często jest język inny niż język autora wniosku. W związku z powyższym w praktyce proponuje się zastosowanie tzw. Redfern Schedule, czyli dosłownie „załącznika Redferna”, nazwanego tak od nazwiska jego twórcy, angielskiego arbitra A. Redferna.¹⁹³ Redfern Schedule to rodzaj tabeli, składającej się zasadniczo z czterech kolumn, które pozwalają na klarowne uporządkowanie wniosku o wydanie dokumentu. Są to:

• 1) kolumna przeznaczona na opis wnioskowanego dokumentu lub wąskiej i sprecyzowanej kategorii dokumentów;
• 2) kolumna zawierająca uzasadnienie wniosku o wydanie dokumentów, tj. przeznaczona na uzasadnienie merytorycznych przesłanek dopuszczalności wniosku;¹⁹⁴
• 3) kolumna na odpowiedź adresata wniosku, w której adresat może sprzeciwić się wnioskowi;¹⁹⁵
• 4) kolumna przeznaczona na decyzję arbitrów.

Celem Redfern Schedule jest przede wszystkim uporządkowanie sposobu wymiany poglądów pomiędzy stronami co do poszukiwanych dokumentów. Również zespół orzekający może dzięki niej w łatwy sposób zapoznać się z wnioskami i sprzeciwami stron oraz podjąć stosowną decyzję. Zastosowanie Redfern Schedule zarówno na gruncie Zasad Praskich, jak i Regulaminu IBA wydaje się uzasadnione.

5.1. Dokumenty, których strona może poszukiwać u strony przeciwnej

Wymagania formalne co do zawartości wniosku o wydanie dokumentu zawarte zostały w art. 3.3 Regulaminu IBA. Regulacja ta wskazuje zarazem, jakich dokumentów na gruncie Regulaminu IBA strona może poszukiwać u swojego przeciwnika procesowego. Zgodnie z art. 3.3 Regulaminu IBA wniosek o przedłożenie („wydanie”) powinien zawierać:

• (a) (i) opis każdego żądanego Dokumentu, który wystarczy do jego identyfikacji, lub
• (ii) wystarczająco szczegółowy opis (wraz ze wskazaniem przedmiotu) wąskiej i sprecyzowanej kategorii Dokumentów, których istnienia można rozsądnie domniemywać;
• b) oświadczenie wskazujące, w jaki sposób żądane Dokumenty mają związek ze sprawą i są istotne dla jej rozstrzygnięcia oraz
• c) (i) oświadczenie, że żądane Dokumenty nie są w posiadaniu, pieczy lub pod kontrolą Strony wnioskującej, lub oświadczenie wskazujące, dlaczego przedłożenie żądanych Dokumentów byłoby nadmiernie uciążliwe dla Strony wnioskującej oraz
• (ii) oświadczenie wskazujące przesłanki, na podstawie których Strona wnioskująca uznaje, że żądane Dokumenty są w posiadaniu, pod pieczą lub kontrolą innej Strony.

Regulamin IBA w wersji z 1983 r. pozwalał żądać od pozostałych stron wydania tylko konkretnego, istotnego dla sprawy dokumentu. Nie można więc było uzyskać kategorii dokumentów, a jedynie pojedyncze, precyzyjnie zidentyfikowane dokumenty, które ponadto strona postępowania uzyskała od osoby trzeciej albo jej przekazała. Zasady wprowadzone Regulaminem IBA z 1983 r. uznane zostały przez praktyków za zbyt restrykcyjne i nieadekwatne do potrzeb środowiska. Począwszy od Regulaminu IBA z 1999 r. dopuszczalne jest uzyskanie od strony przeciwnej całej kategorii dokumentów. Zdecydowanie bardziej przypomina to instytucje prawne państw common law niż mechanizmy prawne obecne w systemach prawa kontynentalnego.

Pomimo zwiększenia zakresu dokumentów, które można uzyskać od strony przeciwnej, pamiętać należy, że założeniem twórców Regulaminu IBA było zdystansowanie się od angloamerykańskiej procedury discovery oraz ograniczenie tzw. fishing expeditions. Nie można więc żądać wydania dokumentów celem losowego „wyłowienia” oparcia dla swojego roszczenia, nie wiedząc uprzednio, czy podstawa takiego roszczenia w ogóle istnieje. Ograniczenie to przejawia się między innymi w merytorycznych przesłankach wniosku o wydanie dokumentu, pod postacią obowiązku złożenia przez stronę oświadczenia, w którym uzasadni ona, w jaki sposób wnioskowany dokument ma związek ze sprawą oraz dlaczego jest on istotny dla jej rozstrzygnięcia.¹⁹⁶ Celem omawianej instytucji jest raczej wypełnienie luk we wcześniej przygotowanym materiale dowodowym niż zbieranie go od podstaw.¹⁹⁷

Zasady Praskie w art. 4.5 zezwalają na objęcie wnioskiem o wydanie jedynie konkretnego (ang. specific) dokumentu.¹⁹⁸ Nie wymagają również składania skonkretyzowanego oświadczenia, w którym strona uzasadniłaby swój wniosek. Zobowiązują jedynie zespół orzekający do wysłuchania stron przed podjęciem decyzji w kwestii procedury wydania dokumentów.¹⁹⁹ Zasady Praskie nie wymagają explicite, aby wniosek o wydanie miał formę pisemną. Jednakże zgodnie z art. 4.3 in fine Zasad Praskich,²⁰⁰ gdy procedura document production okaże się w danej sprawie konieczna, zespół orzekający powinien określić sposób jej przebiegu oraz uwzględnić ją w harmonogramie postępowania arbitrażowego. Na gruncie Zasad Praskich zespół orzekający może więc teoretycznie zadecydować, że wymaganą formą wniosku o wydanie będzie forma pisemna lub inna.

5.2. Wydanie dokumentów w postaci elektronicznej

Za sprawą dynamicznego rozwoju technologii tradycyjne nośniki danych powoli odchodzą w zapomnienie. Wiadomości e-mail, dokumenty tekstowe, pliki wideo, pliki audio, zdjęcia, a nawet bazy danych to zaledwie kilka przykładów elektronicznego zapisu informacji. To właśnie informacje przechowywane w formie elektronicznej stanowią dzisiaj jedno z najważniejszych źródeł dowodowych.²⁰¹

Ilość informacji zapisywanych w formie elektronicznej jest bezprecedensowo większa niż w tradycyjnej formie papierowej. Nowoczesne nośniki danych elektronicznych mogą pomieścić tyle informacji, co setki tysięcy ich papierowych odpowiedników. Ogromnej ilości informacji elektronicznych sprzyja łatwość ich powielania, przesyłania i przechowywania. Co więcej, żeby pozbyć się informacji zapisanych na papierze, wystarczy go zniszczyć, natomiast trwałe usunięcie danych elektronicznych nie jest już takie łatwe. Niejednokrotnie dane, które według przeciętnego użytkownika komputera zostały usunięte, dla profesjonalisty będą możliwe do odzyskania. Aplikacje komputerowe samodzielnie zapisują na dyskach twardych ogromne ilości danych, o których istnieniu ich użytkownicy nie zdają sobie sprawy. Przykładem tego typu informacji są tzw. „metadane”.

Termin „metadane” wyjaśnia się często jako „dane o danych”. Metadane są zapisywane automatycznie, dotyczą informacji przechowywanych w formie elektronicznej i są jednocześnie z tymi informacjami połączone albo w nich zawarte. Nie są one tak łatwo dostępne, jak sama zawartość „właściwej” informacji elektronicznej. Użytkownik przeglądający wydrukowany dokument widzi jedynie tekst sformatowany przez jego autora. Natomiast metadane pliku, na podstawie którego dokument ten został wydrukowany, zawierają opis tego, kto, kiedy i w jaki sposób stworzył, edytował ten plik, uzyskał do niego dostęp czy też zmienił jego lokalizację. O ile dostęp do niektórych metadanych jest stosunkowo prosty, to w innych przypadkach wymagana będzie wiedza specjalistyczna.²⁰² Uwzględnienie metadanych jako jednej z elektronicznych postaci dokumentu sprawiłoby, że pole do wyszukiwania dokumentów elektronicznych drogą procedury wydania dokumentu na rzecz strony przeciwnej stałoby się ogromne.²⁰³

Inkorporacja „amerykańskiego oblicza” instytucji e-discovery na grunt arbitrażu międzynarodowego odbierana była w literaturze z dużą niechęcią.²⁰⁴ Uważano, że dopuszczenie poszukiwania dokumentów elektronicznych na większą skalę mogłoby spowodować znaczące zwiększenie kosztów postępowania i byłoby sprzeczne z etosem arbitrażu jako efektywnego, szybkiego i taniego sposobu rozwiązywania sporów międzynarodowych. Skoro jednak dopuszczalne jest uzyskanie dokumentów od strony przeciwnej, a za dokument uznawane są również dane zapisane informatycznie, to niewątpliwie wiąże się to także z dopuszczalnością poszukiwania informacji zapisanych w formie elektronicznej. Przepisy Regulaminu IBA dotyczące poszukiwania dokumentów elektronicznych odnoszą się do tej tematyki bardzo ogólnie. Jeszcze mniej precyzyjne są przepisy Zasad Praskich, które w art. 4.2 ograniczają się do stwierdzenia, że procedura e-discovery wyjątkowo będzie dozwolona, jeżeli tak postanowi zespół orzekający.

Uwaga redakcyjna (2026) Wersja Regulaminu IBA z 2020 r. nie rozbudowała przepisów o dokumentach elektronicznych, dodała natomiast w art. 2.2 lit. (e) zalecenie, aby w ramach wstępnej narady dowodowej zespół orzekający i strony omówiły kwestie cyberbezpieczeństwa i ochrony danych – co ma praktyczne znaczenie właśnie przy wymianie dokumentów w postaci elektronicznej.

Ze względu na wyżej opisane cechy dokumentów elektronicznych, ich ogromną ilość i rozproszenie, wniosek w ramach procedury document production, spełniający kryteria pozwalające na jednoznaczną identyfikację dokumentów papierowych, mógłby nadal obejmować zbyt szeroki zakres danych i w związku z tym być nadmiernie uciążliwy dla strony przeciwnej. Regulamin IBA w art. 3.3 lit. (a) (ii) wprowadza dodatkowe kryteria identyfikacyjne, które strona wnioskująca może, a na zarządzenie zespołu orzekającego zobowiązana będzie uwzględnić we wniosku o wydanie dokumentu w postaci elektronicznej. Zgodnie z art. 3.3 lit. (a) (ii) in fine:

W przypadku Dokumentów przechowywanych w formie elektronicznej Strona wnioskująca lub Zespół Orzekający może zarządzić o konieczności zidentyfikowania określonych plików, słów kluczy, osób, lub innych środków potrzebnych do skutecznego i oszczędnego wyszukiwania takich Dokumentów;

Art. 3.3 lit. (a) (ii) w oryginalnej angielskiej wersji Regulaminu IBA:

In the case of Documents maintained in electronic form, the requesting Party may, or the Arbitral Tribunal may order that it shall be required to, identify specific files, search terms, individuals or other means of searching for such Documents in an efficient and economical manner;

Identyfikacja plików, słów kluczowych, osób lub innych środków ma umożliwić jeszcze bardziej szczegółowe zakreślenie poszukiwanych dokumentów. Polska wersja Regulaminu IBA oddaje tę regulację w sposób odmienny od oryginału. Zgodnie z jej brzmieniem to strona wnioskująca „może zarządzić o konieczności zidentyfikowania” określonych plików, słów kluczy itd., co oznaczałoby, że nakazuje ona samej sobie bardziej szczegółowe wskazanie poszukiwanych dokumentów w postaci elektronicznej. Zgodnie z miarodajną, angielską wersją Regulaminu IBA strona wnioskująca może dobrowolnie zidentyfikować we wniosku o wydanie dokumentu w postaci elektronicznej konkretne pliki komputerowe, słowa klucze itd., natomiast zespół orzekający może zarządzić, że strona do tego rodzaju precyzyjniejszej identyfikacji będzie zobowiązana.²⁰⁵

5.3. Opis żądanego dokumentu

Zgodnie z art. 3.3 lit. (a)(i) Regulaminu IBA wniosek o wydanie dokumentu na rzecz strony przeciwnej powinien zawierać:

opis każdego żądanego Dokumentu, który wystarczy do jego identyfikacji.

Wymóg ten nie został explicite uwzględniony w Zasadach Praskich. Jednakże możliwość identyfikacji żądanego dokumentu uznać należy za warunek umożliwiający zespołowi orzekającemu podjęcie decyzji w kwestii wydania dokumentu, ale również za warunek konieczny, który pozwala na spełnienie żądania przez stronę objętą wnioskiem o wydanie. Należy uznać, że pomimo nieuwzględnienia powyższego wymogu w Zasadach Praskich, strona wnioskująca będzie zobowiązana opisać żądany dokument w sposób wystarczający do jego identyfikacji. Zespół orzekający, ustalając wymagania formalne procedury wydania dokumentów na rzecz strony przeciwnej na podstawie art. 4.3 in fine, może jednak zarządzić o potrzebie jeszcze bardziej skrupulatnego opisu dokumentu.

Przesłanka opisu dokumentu pozwalającego na jego identyfikację nie pozostawia zbyt wiele luzu interpretacyjnego. W praktyce ugruntował się pogląd, zgodnie z którym wniosek o wydanie dokumentu powinien zawierać trzy elementy, a mianowicie:

• 1) domniemanego autora, wystawcę lub odbiorcę dokumentu,
• 2) domniemaną datę lub okres, w którym dokument powstał lub został wystawiony,
• 3) opis domniemanej treści dokumentu.²⁰⁶

Potrzeba każdorazowego uwzględnienia we wniosku o wydanie domniemanej zawartości dokumentu uzasadniona jest tym, że umożliwia ona ocenę wniosku pod kątem merytorycznej przesłanki dopuszczalności wniosku o wydanie dokumentu, jaką jest związek dokumentu ze sprawą i jego istotność dla jej rozstrzygnięcia.²⁰⁷

5.4. Merytoryczne przesłanki wniosku o wydanie dokumentu

Regulamin IBA w art. 3.3 oraz Zasady Praskie w art. 4.5 ograniczają zakres dokumentów, których wydania strona może domagać się w ramach procedury document production, kryteriami decydującymi o dopuszczalności wniosku. Pierwszym z nich jest opis dokumentu umożliwiający jego identyfikację. Oba instrumenty ograniczają zakres wniosku o wydanie dokumentu również kryteriami, których ocena przez stronę objętą wnioskiem oraz zespół orzekający przyjmie merytoryczny charakter. Są to wymóg, aby dokumenty były związane ze sprawą i istotne dla jej rozstrzygnięcia (ang. relevant and material to the outcome of the case), oraz wymóg, aby dokumenty znajdowały się w posiadaniu, pod pieczą lub kontrolą strony objętej wnioskiem (ang. is in the possession of another party or within its power or control). W przypadku wniosku o wydanie zbioru dokumentów (niedopuszczalnego na gruncie Zasad Praskich) Regulamin IBA wymaga, aby kategoria łącząca dokumenty była wąska i sprecyzowana. W Zasadach Praskich zawarto dodatkowo wymóg, aby żądany, konkretny dokument nie znajdował się w domenie publicznej (ang. is not in the public domain).

5.4.1. Związek ze sprawą i istotność dla rozstrzygnięcia

Zgodnie z art. 3.3 lit. b Regulaminu IBA wniosek o wydanie dokumentu musi zawierać (ang. shall contain):

oświadczenie wskazujące, w jaki sposób żądane Dokumenty mają związek ze sprawą i są istotne dla jej rozstrzygnięcia;

Na gruncie art. 3.3 lit. b Regulaminu IBA strona może żądać wydania tylko takich dokumentów, które mają związek ze sprawą i są istotne dla jej rozstrzygnięcia (ang. relevant to the case and material to its outcome). Oświadczenie wyjaśniające, w jaki sposób poszukiwane dokumenty spełniają te kryteria, powinno znaleźć się we wniosku o wydanie. Regulamin IBA w wersji z 1999 r. zawierał sformułowanie relevant and material to the outcome of the case, co zostało zmienione w wersji z 2010 r. na relevant to the case and material to its outcome. Pozwala to na jednoznaczne stwierdzenie, że chodzi tu o test dwustopniowy.²⁰⁸

Kryterium związku dokumentu ze sprawą (ang. relevant to the case) – inaczej, niż mogłoby wynikać z polskiej wersji językowej Regulaminu IBA – oznacza związek dokumentu z poszczególnymi tezami dowodowymi wysuwanymi przez stronę wnioskującą. Zawartość poszukiwanego dokumentu powinna więc dowodzić prawdziwości określonych twierdzeń strony. Strona musi konkretnie wskazać, jakich okoliczności związanych z przedmiotem postępowania prawdziwości chce dowieść przy pomocy dokumentów objętych wnioskiem. Co więcej, zespół orzekający odmówi nakazania wydania dokumentów, jeżeli nie służyłoby to sprostaniu ciężarowi dowodu spoczywającemu na stronie wnioskującej, np. gdy strona swój wniosek o wydanie oprze na okoliczności, że to strona przeciwna nie przedstawiła stosownych dokumentów dla udowodnienia swoich twierdzeń.²⁰⁹

Przesłanka istotności poszukiwanych dokumentów dla rozstrzygnięcia (ang. material to its outcome) postrzegana jest jako trudniejsza do spełnienia. To, czy żądane dokumenty oraz twierdzenia wysuwane przez stronę będą istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, wiedzieć może tylko zespół orzekający. Może okazać się w końcu, że pomimo tego, iż poszukiwane dokumenty mają związek ze sprawą, nie wpłyną one ostatecznie na jej rozstrzygnięcie. Pierwsza wymiana dokumentów pomiędzy stronami odbywa się na etapie składania pozwu i odpowiedzi na pozew. Na tym etapie postępowania nie jest jeszcze do końca jasne, które okoliczności będą miały wpływ na jego ostateczny wynik. Rzeczywisty wpływ poszukiwanego dokumentu na rozstrzygnięcie sprawy nie jest na tak wczesnym etapie możliwy do ustalenia. Dlatego powszechnie przyjmuje się, że dokumenty objęte wnioskiem muszą być tylko potencjalnie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. mają być dla niej istotne prima facie. Tym samym jednak zarządzenie nakazujące wydanie dokumentów przez stronę nie może być rozumiane jako decyzja zespołu orzekającego określająca, jakie okoliczności będą miały wpływ na ostateczne rozstrzygnięcie sprawy.²¹⁰

Na podstawie powyższych spostrzeżeń wydaje się, że sformułowaniem lepiej oddającym istotę omawianej, merytorycznej przesłanki wniosku o wydanie dokumentu byłoby kryterium „adekwatności dokumentów i ich istotności dla rozstrzygnięcia sprawy”. W polskiej wersji Regulaminu IBA kryterium związku dokumentu ze sprawą postawiono obok kryterium istotności dokumentu dla rozstrzygnięcia sprawy; wydaje się jednak, że każdy dokument istotny dla rozstrzygnięcia sprawy w oczywisty sposób będzie ze sprawą związany.

W Zasadach Praskich zawarto analogiczną przesłankę wniosku o wydanie dokumentu na rzecz strony przeciwnej, jednakże pod względem jej sformułowania instrument ten zdaje się iść wbrew rozwojowi praktyki arbitrażowej. W art. 4.5 lit. (b) Zasady Praskie posługują się zwrotem identycznym z tym z Regulaminu IBA z 1999 r., tj. relevant and material to the outcome of the case. Trudno ustalić, czy był to zabieg zamierzony.

5.4.2. Posiadanie, piecza i kontrola nad dokumentami

Zgodnie z art. 3.3 lit. c Regulaminu IBA wniosek o wydanie musi zawierać:

• i) oświadczenie, że Strona wnioskująca nie posiada, nie sprawuje pieczy ani kontroli nad żądanymi Dokumentami lub oświadczenie wskazujące, dlaczego przedłożenie żądanych Dokumentów byłoby nadmiernie uciążliwe dla Strony żądającej, oraz
• ii) oświadczenie wskazujące przesłanki, na podstawie których Strona wnioskująca uznaje, że żądane Dokumenty są w posiadaniu, pod pieczą lub kontrolą innej Strony.

Obowiązek gromadzenia materiału dowodowego niezbędnego do udowodnienia okoliczności faktycznych jest przede wszystkim zadaniem strony, która wywodzi z tych okoliczności skutki prawne. Uzyskanie dokumentów od drugiej strony powinno być możliwe tylko wtedy, gdy nie są one w dyspozycji strony wnioskującej o ich wydanie. Strona przeciwna nie powinna być zobowiązana do przedłożenia dokumentów, jeżeli strona wnioskująca ma do nich taki sam dostęp, a jednocześnie nie występują żadne nadzwyczajne okoliczności.²¹¹

Zgodnie z art. 3.3 lit. (c)(i) in fine Regulaminu IBA w wyjątkowych wypadkach strona może żądać wydania dokumentów przez stronę przeciwną, nawet jeżeli poszukiwane dokumenty są w jej posiadaniu, pieczy lub pod jej kontrolą. Musi wtedy wykazać, że wydanie dokumentów we własnym zakresie byłoby dla niej nadmiernie uciążliwe.

Przepis pozwala wnioskować o dokumenty znajdujące się w „bezpośrednim” posiadaniu strony przeciwnej i o dokumenty posiadane przez nią jedynie „pośrednio”, czyli znajdujące się pod jej szeroko rozumianą pieczą lub kontrolą. Za dokumenty znajdujące się w posiadaniu, pieczy lub pod kontrolą strony uznać należy przede wszystkim dokumenty znajdujące się w jej archiwach, u jej pracowników i u wszystkich innych podmiotów, nad którymi strona sprawuje kontrolę. Sprawowanie kontroli rozumieć należy w ten sposób, że strona jest w stanie zobowiązać dany podmiot do przedłożenia wnioskowanego dokumentu. Innymi słowy, należałoby po prostu zbadać, czy strona może efektywnie żądać wydania dokumentów przez inny podmiot. Nie musi to koniecznie oznaczać, że strona ma kontrolę nad wszystkimi działaniami osoby trzeciej; wystarczy, że strona postępowania pozostaje w takim stosunku prawnym z podmiotem trzecim, iż ten jest wobec niej zobowiązany do udostępnienia dokumentów. Dlatego też podnosi się, że pojęciu „kontrola” nie powinno nadawać się wąskiego znaczenia, lecz raczej interpretować je szeroko, w kontekście faktycznych stosunków panujących pomiędzy określonymi podmiotami.²¹² W praktyce można spotkać się z przypadkami wymagania od stron przedłożenia dokumentów znajdujących się w posiadaniu podmiotów niebędących stronami postępowania, z którymi jednak strona jest w pewien sposób związana albo wobec których ma prawo do uzyskania dokumentów.²¹³

Za przykład faktycznej „pieczy” lub najszerzej rozumianej „kontroli” nad wnioskowanym materiałem w piśmiennictwie uznaje się również sytuację, w której dokument znajduje się w bezpośrednim posiadaniu spółki należącej do tej samej grupy kapitałowej co strona postępowania arbitrażowego. Kiedy poszukiwane dokumenty nie są w bezpośrednim posiadaniu strony przeciwnej, ale innej spółki będącej członkiem tej samej grupy spółek co strona, możliwość żądania wydania takich dokumentów zależna będzie od zastosowania doktryny grupy spółek.²¹⁴ W podanym wyżej przykładzie wniosek o wydanie dokumentu można adresować bezpośrednio do przeciwnika procesowego. Za osobę trzecią w danym postępowaniu arbitrażowym nie powinna być, co do zasady, uznawana spółka z grupy kapitałowej tej strony, która odpowiada na wniosek o wydanie dokumentu.²¹⁵

Zasady Praskie, podobnie jak Regulamin IBA, w art. 4.5 wymagają, aby dokument objęty wnioskiem o wydanie znajdował się w posiadaniu drugiej strony, pod jej pieczą lub kontrolą (ang. in the possession of another party or within its power or control). Ponadto Zasady Praskie wymagają, aby dokument ten nie znajdował się w domenie publicznej (ang. is not in the public domain); nie wymagają jednak explicite, żeby dokument objęty wnioskiem nie znajdował się w posiadaniu, pod pieczą lub kontrolą strony wnioskującej.

5.4.3. Wąska i sprecyzowana kategoria dokumentów

Procedura document production na gruncie Regulaminu IBA ma szerszy zakres niż ta zawarta w Zasadach Praskich, gdyż zezwala na objęcie wnioskiem nie tylko pojedynczego dokumentu, ale i całej kategorii dokumentów. Nie ma ona jednak nieograniczonego charakteru. Regulamin IBA stawia wymóg, aby kategoria dokumentów miała wąski i sprecyzowany charakter. Nie można więc w prosty sposób utożsamiać procedury document production zawartej w Regulaminie IBA z discovery w jej angloamerykańskim ujęciu. Zamierzeniem twórców Regulaminu IBA było zdystansowanie się od amerykańskiej praktyki liberalnego udostępniania wielu materiałów w postępowaniu arbitrażowym, gdy nie wiadomo jeszcze, czy okażą się one przydatne dla postępowania. Wbrew zarzucanej mu „amerykanizacji” Regulamin IBA zdaje się wykluczać charakterystyczne dla USA podejście do procedury, a w szczególności stara się ograniczyć możliwość tzw. fishing expeditions.²¹⁶

Artykuł 3.3 lit. (a)(ii) Regulaminu IBA wymaga, aby kategoria dokumentów objętych wnioskiem była wąska i wystarczająco precyzyjnie określona (ang. narrow and specific category of Documents). Kryteria te mogą się okazać pomocne dla pełnomocników procesowych wywodzących się z kręgu civil law, ponieważ umożliwią obronę przed obszernym wnioskiem o wydanie wystosowanym przez stronę pochodzącą z kultury common law. Dokumenty należące do kategorii o sprecyzowanym charakterze to takie, które łączy określone zagadnienie procesowe. Podobnie więc jak w przypadku wniosku obejmującego pojedynczy dokument, wniosek o wydanie określonej kategorii dokumentów musi dotyczyć określonego twierdzenia strony. Wnioskiem nie może zostać objęta – tak jak w przypadku amerykańskiego discovery – szeroko rozumiana kategoria dokumentów, których cechą wspólną jest jedynie ogólnie ujęty związek ze sprawą.

Dla scharakteryzowania wąskiej i sprecyzowanej kategorii dokumentów twórcy Regulaminu IBA posługują się przykładem wypowiedzenia umowy o konsorcjum (ang. joint venture agreement).²¹⁷

Podkomitet twórców Regulaminu IBA zakłada w swoim komentarzu, że gdy jedna ze stron postępowania arbitrażowego zna przybliżony przedział czasowy, w którym złożone zostało wypowiedzenie umowy joint venture, to może ona wnioskować, że zarząd spółki strony przeciwnej musiał podjąć uchwałę w sprawie wypowiedzenia umowy o konsorcjum niedługo przed jej wypowiedzeniem. Strona może wtedy zakładać, że pewne dokumenty musiały zostać przygotowane w związku z posiedzeniem zarządu spółki oraz że z posiedzenia zarządu musiał zostać sporządzony protokół. Strona wnioskująca o wydanie dokumentów nie może wskazać konkretnej daty powstania czy autorów powyższych dokumentów, jednakże jest w stanie zidentyfikować, z pewną precyzją, naturę poszukiwanych dokumentów i przedział czasowy, w którym dokumenty zostały przygotowane. Tego rodzaju wniosek o wydanie może kwalifikować się jako spełniający kryterium wąskiej i sprecyzowanej kategorii dokumentów na gruncie art. 3.3 lit. (a)(ii) Regulaminu IBA.²¹⁸

O ile w przypadku wniosku obejmującego pojedynczy dokument ustalenie, w jaki sposób strona wnioskująca powinna opisać dokument dla jego wystarczającej identyfikacji, nie sprawia w praktyce problemów, to dla wniosku o wydanie całego zbioru dokumentów wykładnia Regulaminu IBA nie jest już aż tak oczywista. Z całą pewnością stwierdzić można, że za spełniający wymóg szczegółowego opisu w przypadku wniosku o wydanie wąskiej i sprecyzowanej kategorii dokumentów uznać należy wniosek identyfikujący dokumenty na podstawie wszystkich trzech kryteriów wymaganych dla wniosku o wydanie pojedynczego dokumentu, tj.: 1) domniemanego autora, wystawcy lub odbiorcy dokumentu, 2) domniemanej daty lub okresu, w którym dokument powstał lub został wystawiony, 3) domniemanej treści dokumentu.

Na podstawie przytoczonego powyżej przykładu wąskiej i sprecyzowanej kategorii dokumentów, pochodzącego od podkomitetu twórców Regulaminu IBA, stwierdzić można również, że w przypadku wniosku o wydanie, którego przedmiotem jest zbiór dokumentów, spełnienie wszystkich trzech kryteriów identyfikacji jednocześnie nie zawsze będzie wymagane. Za wystarczające może być również uznane wskazanie źródła pochodzenia dokumentów oraz ich przypuszczalnej treści, bez potrzeby wskazywania konkretnej daty, w której dokumenty powstały lub zostały wystawione, a jedynie przybliżonego przedziału czasowego.²¹⁹

Regulamin IBA pozostawia nierozstrzygnięte, w jaki sposób uczestnicy postępowania arbitrażowego rozumieć mają pojęcie wąskiej i sprecyzowanej kategorii dokumentów. Jeżeli strony nie ustalą, jak rozumieć to pojęcie, i jednocześnie powołają się na konkurencyjne jego interpretacje, ostateczną decyzję w tej kwestii podejmie zespół orzekający.

Stosowanie Regulaminu IBA nie odbywa się w ideologicznej próżni. Każdy uczestnik międzynarodowego arbitrażu, choćby podświadomie, odczytuje postępowanie arbitrażowe przez pryzmat idei przyswojonych podczas studiów prawniczych, doświadczeń zebranych w praktyce prowadzonej w państwie macierzystym czy stanowiska rodzimej doktryny.²²⁰ Gary Born dostrzega w swojej monografii, że duży wpływ na decyzje arbitrów mogą mieć nawet czynniki niezwiązane z kwestiami kulturowymi, takie jak wiek poszczególnych arbitrów, ich doświadczenie arbitrażowe czy wolny czas, jaki mogą poświęcić sprawie.²²¹

W związku z niejasnościami, które uzewnętrzniać się mogą na tle wąskiej i sprecyzowanej kategorii dokumentów, w literaturze odnaleźć można swego rodzaju wskazówki interpretacyjne, które arbitrzy mogą wziąć pod uwagę podczas wykładni tego pojęcia.²²²

Pierwszą z nich jest pochodzenie stron. W międzynarodowym arbitrażu handlowym prowadzonym pomiędzy stronami wywodzącymi się z kultury prawa kontynentalnego możliwość wzajemnego żądania wydania dokumentów powinna mieć ograniczoną postać. W przypadku zaś, gdy postępowanie arbitrażowe prowadzone będzie pomiędzy stronami pochodzącymi z kręgu common law, liberalna wykładnia Regulaminu IBA zdaje się być bardziej uzasadniona. Ta ogólna zasada nie powinna być jednak respektowana zbyt restrykcyjnie. Zdarzyć się może, że w interesie stron pochodzących z systemu prawa precedensowego będzie ograniczenie document production, i vice versa w przypadku stron wywodzących się z systemu prawa kontynentalnego.

Po drugie, na wykładnię wąskiej i sprecyzowanej kategorii dokumentów składać się może charakter sprawy, tj. spodziewana postać materiału dowodowego, na którym zespół orzekający planuje oprzeć swoje rozstrzygnięcie. Gdy rozstrzygnięcie w dużym stopniu zależne będzie od dowodu z dokumentu, logiczne wydaje się dopuszczenie szerokiego zakresu procedury jego udostępniania. Z drugiej strony, gdy przedmiot sporu sprowadzać się będzie do wykładni przepisów prawa, a na materiał dowodowy w przeważającej części składać się będzie argumentacja prawnicza stron, bardziej ograniczony charakter procedury document production wydaje się uzasadniony.

Po trzecie, zespół orzekający powinien uwzględniać wysokość żądań procesowych stron, w tym względy proporcjonalności oraz ekonomii procesowej. W sprawie o „niszowym” charakterze nierozsądna będzie rozbudowana postać procedury document production, która niesie za sobą zwiększenie kosztów procesowych. Jej szeroki zakres bardziej uzasadniony jest, gdy postępowanie arbitrażowe toczy się o „wysoką stawkę”.

Podsumowując, Regulamin IBA nie daje pewności co do tego, jak potoczy się procedura wydania dokumentu na rzecz strony przeciwnej. Przykładowo nie jest możliwe stwierdzenie, czy Regulamin IBA zezwala na objęcie wnioskiem o wydanie korespondencji pomiędzy jedną ze stron a osobą trzecią. Tego typu żądanie mogłoby zawierać wystarczająco szczegółowy opis żądanego dokumentu. Wątpliwości interpretacyjne budzi natomiast szeroki zakres takiego wniosku, który w zależności od podejścia zespołu orzekającego może zostać uznany za niespełniający wymogu „wąskości”. W konsekwencji art. 3.3 Regulaminu IBA uprawdopodabnia dojście do sporu interpretacyjnego pomiędzy stronami, a tym samym wydłużenie czasu i zwiększenie kosztu postępowania arbitrażowego.

5.5. Procedura sprzeciwu wobec wniosku o wydanie dokumentu

Zarówno Regulamin IBA, jak i Zasady Praskie dają stronie możliwość kontestowania wniosku o wydanie dokumentu na rzecz strony przeciwnej. Instrumenty te różnią się jednak pod względem formy oraz przebiegu procedury, zgodnie z którą sprzeciw wobec wniosku o wydanie ma być złożony.

W Regulaminie IBA przebieg procedury sprzeciwu wobec wniosku o wydanie dokumentu uregulowany został w znacznie bardziej rozbudowany sposób niż w Zasadach Praskich.

Zgodnie z art. 3.5 Regulaminu IBA:

Jeżeli Strona, do której skierowany jest Wniosek o Przedłożenie, wnosi sprzeciw co do części lub wszystkich żądanych Dokumentów, powinna przedstawić go na piśmie Trybunałowi Arbitrażowemu i pozostałym Stronom w terminie wskazanym przez Trybunał Arbitrażowy. Sprzeciw może opierać się na którejkolwiek z podstaw wymienionych w Artykule 9 ust. 2 lub na podstawie niespełnienia wymagań Artykułu 3 ust. 3

Strona, która kontestuje wniosek o wydanie dokumentu, w terminie ustalonym przez zespół orzekający musi złożyć sprzeciw w formie pisemnej. Sprzeciw należy przedstawić zarówno zespołowi orzekającemu, jak i pozostałym stronom postępowania. W poprzedniej wersji Regulaminu IBA z 1999 r. sprzeciw musiał być skierowany jedynie do zespołu orzekającego. Stosownej zmiany dokonano celem zapobieżenia porozumiewaniu się strony z zespołem orzekającym ex parte.²²³

Zgodnie z art. 3.6 Regulaminu IBA:

Po otrzymaniu sprzeciwu Trybunał Arbitrażowy może zaproponować właściwym Stronom, aby te skonsultowały się ze sobą w celu rozstrzygnięcia sprzeciwu.

Zespół orzekający może zaproponować stronie wnioskującej o wydanie dokumentu i stronie, która wniosła sprzeciw wobec żądania, aby wzajemnie omówiły kwestie związane z wymianą dokumentów. Poniekąd przenosi to na strony ciężar rozwiązania trudności pojawiających się na gruncie procedury document production. Praktyka pokazuje jednak, że to właśnie strony nierzadko są w stanie wypracować porozumienie, wyjaśnić nieścisłości i efektywnie przeprowadzić wymianę dokumentów bez angażowania zespołu orzekającego.²²⁴ Jeżeli jednak konsultacje okażą się nieskuteczne, ostateczna decyzja co do wymiany dokumentów należeć będzie do arbitrów, co ilustruje art. 3.7 Regulaminu IBA, zgodnie z którym:

Każda ze Stron może, w terminie wyznaczonym przez Trybunał Arbitrażowy, zgłosić do Trybunału Arbitrażowego wniosek o rozstrzygnięcie sprzeciwu. Trybunał Arbitrażowy, w porozumieniu ze Stronami i w stosownym czasie, rozważy Wniosek o Przedłożenie i sprzeciw. Trybunał Arbitrażowy może nakazać Stronie, do której skierowany jest Wniosek o Przedłożenie, przedłożenie każdego żądanego Dokumentu w jej posiadaniu, pieczy lub pod jej kontrolą, co do którego Trybunał Arbitrażowy ustali, że: (i) okoliczności, które wnioskująca Strona chce wykazać mają związek ze sprawą i są istotne dla jej rozstrzygnięcia; (ii) nie istnieje żadna z podstaw sprzeciwu z Artykułu 9 ust. 2; oraz (iii) wymagania z Artykułu 3 ust. 3 zostały spełnione. Każdy taki Dokument będzie przedłożony pozostałym Stronom, a jeżeli Trybunał Arbitrażowy tak postanowi, także i jemu.

W razie gdy pomiędzy stronami nadal pozostają rozbieżności, których nie potrafią one rozwiązać, zespół orzekający podejmuje ostateczną decyzję co do wydania dokumentów, biorąc pod uwagę okoliczności wskazane w art. 3.7. Regulamin IBA dopiero na tym etapie wymaga decyzji zespołu orzekającego, w której uwzględnia on wniosek o wydanie w całości, uwzględnia go w części lub wniosek oddala. Co do zasady zarządzenie takie jest niezaskarżalne do sądu państwowego; zespół orzekający nie musi też go uzasadniać.

Uprawnienie strony do kontestowania wniosku o wydanie dokumentu to przejaw dalszego ograniczenia procedury document production oraz środek zaradczy przeciwko fishing expeditions. Jako ogólną zasadę Regulamin IBA, na podstawie art. 3.5 w związku z art. 3.3 lit. b oraz art. 9.2 lit. a, daje stronie możliwość sprzeciwu wobec wniosku o wydanie, gdy nie spełnia on „merytorycznych” przesłanek dopuszczalności. Oznacza to po pierwsze, że strona może sprzeciwiać się wnioskowi, twierdząc, że zawartość dokumentów jest nieadekwatna dla udowodnienia zagadnienia procesowego stanowiącego podstawę wniosku o wydanie (dokumenty są niezwiązane ze sprawą). Po drugie, strona kontestująca wniosek o wydanie może w sprzeciwie podnieść, że zawartość dokumentów jest nieistotna dla rozstrzygnięcia sprawy będącej przedmiotem arbitrażu. W przypadku żądania wydania wąskiej i sprecyzowanej kategorii dokumentów, na podstawie art. 3.5 w związku z art. 3.3 lit. (a)(ii) Regulaminu IBA, strona objęta wnioskiem może podnieść dodatkowo, że kategoria dokumentów określona we wniosku o wydanie nie jest wystarczająco wąska i sprecyzowana (ang. narrow and specific).

Natomiast na podstawie art. 3.5 w związku z art. 3.3 lit. c Regulaminu IBA strona może podnieść zarzut, że dokument nie znajduje się w jej posiadaniu, pieczy lub pod jej kontrolą. Sprzeciw wobec wydania strona może oprzeć również na okoliczności, że dokument znajduje się w posiadaniu, pod pieczą lub kontrolą strony wnioskującej o wydanie.

Regulamin IBA w art. 3.5 in fine w związku z art. 9.2 rozszerza powyższe „ogólne podstawy” sprzeciwu wobec wniosku o wydanie dokumentu o kolejne kryteria. Zgodnie z art. 9.2 Regulaminu IBA:

Na wniosek Strony lub z własnej inicjatywy Zespół Orzekający wyłączy z materiału dowodowego lub procesu przedkładania każdego Dokumentu, oświadczenia, ustnego zeznania lub wyniku oględzin z któregokolwiek powodu określonego poniżej:

• (a) braku wystarczającego związku ze sprawą lub istotnego znaczenia dla jej rozstrzygnięcia
• (b) przeszkody lub przywileju prawnego, który ma zastosowanie na podstawie zasad prawnych lub etycznych uznanych przez Zespół Orzekający;
• (c) nadmiernej uciążliwości w przedłożeniu żądanego dowodu;
• (d) utraty lub zniszczenia Dokumentu, o ile wykazano odpowiednie prawdopodobieństwo takiego wydarzenia;
• (e) istnienia względów handlowej lub technicznej poufności, uznanych przez Zespół Orzekający za przekonywujące;
• (f) istnienia względów o nadzwyczajnym znaczeniu politycznym lub instytucjonalnym (włączając w to materiał dowodowy zakwalifikowany przez uprawniony organ lub międzynarodową instytucję publiczną, jako tajny), uznanych przez Zespół Orzekający za przekonywujące; lub
• (g) względów ekonomii procesowej, proporcjonalności, uczciwości lub równości Stron, uznanych przez Zespół Orzekający za przekonywujące.

Regulacja procedury kontestowania żądania wydania dokumentu na gruncie Zasad Praskich sprowadzona została do art. 4.6, w którym nakazuje się zespołowi orzekającemu konsultacje ze stronami przed wydaniem decyzji w sprawie wniosku o wydanie dokumentu.²²⁵ Zasady Praskie, w przeciwieństwie do Regulaminu IBA, nie zawierają unormowania wyliczającego potencjalne podstawy sprzeciwu. Nie determinują również jego formy. Ograniczają się jedynie do stwierdzenia, że jeżeli zespół orzekający uzna argumentację strony objętej wnioskiem o wydanie, to nie zarządzi wydania dokumentu.

Na gruncie Zasad Praskich strona mogłaby oprzeć swój sprzeciw na okoliczności, że opis dokumentu we wniosku o wydanie nie pozwala na identyfikację dokumentu, czy też, że wniosek nie spełnia „merytorycznych” wymagań zawartych w art. 4.5 Zasad Praskich. Wydaje się jednak, że nic nie stoi na przeszkodzie temu, aby argumentacja strony oparta została na innych kryteriach niż powyższe (np. na szczególnych podstawach sprzeciwu zawartych w art. 9.2 Regulaminu IBA).

5.5.1. Przywilej prawny („dowodowy”)

Sformułowanie legal privilege („przywilej dowodowy”) w angielskiej wersji Regulaminu IBA oznacza ogólną zasadę dowodową, występującą w państwach kultury common law, zgodnie z którą ze względu na pewne okoliczności osoba uprawniona będzie do odmowy udostępnienia dowodu lub udzielenia informacji na określony temat. W państwach kręgu prawa kontynentalnego (civil law) zasada ta występuje wyłącznie w skonkretyzowanej formie. W prawie polskim przejawia się na przykład pod postacią ochrony tajemnicy adwokackiej (ang. attorney–client privilege) lub prawa świadka do odmowy odpowiedzi na zadane mu pytanie, jeśli zeznanie mogłoby narazić go na odpowiedzialność karną (ang. privilege against self-incrimination). Biorąc pod uwagę charakter omawianej instytucji, wydaje się, że bliższe jej istocie niż użyte w polskiej wersji Regulaminu IBA określenie „przywilej prawny” byłoby wyrażenie „przywilej dowodowy”,²²⁶ gdyż wyrażenie „przywilej prawny” w polskiej dogmatyce prawniczej kojarzyć się może historycznie – jako prawo nadane przez monarchę określonej grupie społecznej, ale i współcześnie – jako akt prawny „idący wbrew” zasadzie bezwzględnej równości wszystkich wobec prawa (np. przywileje zawodowe przyznane przez konstytucję posłom oraz sędziom państwowym).

Ogólną regułę potwierdzającą możliwość powołania się na istnienie przywileju dowodowego (prawnego) zawarto w art. 9.2 lit. b Regulaminu IBA, zgodnie z którym:

Na wniosek strony lub z własnej inicjatywy trybunał arbitrażowy wyłączy spod obowiązku przedłożenia każdy dokument lub inny dowód, jeżeli na podstawie przepisów prawnych lub zasad etycznych, które trybunał uzna za znajdujące zastosowanie w sprawie, istnieje przeszkoda prawna lub przywilej, obejmujące zakresem poszukiwane dokumenty.

Istnieją różnego rodzaju przywileje dowodowe chroniące odmienne wartości. Ich zakres różni się w zależności od jurysdykcji. Liczną grupę stanowią przywileje związane z ochroną komunikacji pomiędzy klientem a przedstawicielem określonego zawodu prawniczego (ang. legal professional privilege) czy pomiędzy lekarzem a pacjentem (ang. medical professional privilege). Poza powyższymi wyróżnić można jeszcze przywileje dowodowe związane z ochroną komunikacji pomiędzy małżonkami (ang. spousal communications privilege), przywileje chroniące tajemnicę spowiedzi (ang. confessional privilege) czy przywilej chroniący poufność negocjacji stron zmierzających do zawarcia ugody (ang. without prejudice privilege) i inne.²²⁷

W związku z niesprecyzowanym charakterem pojęcia legal privilege, które rozumiane być może odmiennie w zależności od składu zespołu orzekającego, art. 9.3 Regulaminu IBA zawiera dyrektywy, które zespół orzekający może wziąć pod uwagę, rozważając zastosowanie przywileju dowodowego, a są to:

Uwaga redakcyjna (2026) W wersji Regulaminu IBA z 2020 r. omawiane dyrektywy dotyczące przywileju dowodowego znajdują się w art. 9.4 (dotychczasowy art. 9.3 otrzymał numer 9.4, ponieważ jako nowy art. 9.3 dodano przepis o dowodach uzyskanych bezprawnie). Odesłania do art. 9.3 lit. a–d w dalszej części tego podrozdziału odnoszą się do wersji z 2010 r., na której oparta jest praca.

• (a) potrzeba ochrony poufności Dokumentu, oświadczenia lub komunikatu ustnego utworzonych, lub wydanych w związku z oraz w celu udzielenia, lub uzyskania porady prawnej;
• (b) potrzeba ochrony poufności Dokumentu, oświadczenia lub komunikatu ustnego utworzonych bądź wydanych w związku z oraz w celu negocjacji zmierzających do zawarcia ugody;
• (c) oczekiwania Stron oraz ich doradców w chwili powstania przeszkody prawnej lub przywileju;
• (d) konieczność zachowania uczciwości i równości pomiędzy Stronami w szczególności, gdy podlegają one różnym przepisom prawnym lub zasadom etycznym.

Przepis art. 9.3 lit. a Regulaminu IBA odnosi się do najczęściej spotykanego przywileju dowodowego w arbitrażu międzynarodowym, tj. ochrony korespondencji pomiędzy prawnikiem a jego klientem (ang. legal professional privilege). Informacje uzyskane lub udzielone w związku z udzieleniem lub otrzymaniem porady prawnej, zgodnie z art. 9.3 lit. a, niezależnie od ich formy, nie mogą zostać przedstawione jako dowód w postępowaniu arbitrażowym.

Stosownie do art. 9.3 lit. b Regulaminu IBA podstawą sprzeciwu może być to, że dokumenty zawierają informacje związane z negocjacjami ugodowymi (ang. without prejudice privilege). Przepis ten wyraża przywilej dowodowy, zgodnie z którym jakiekolwiek informacje uzyskane w toku postępowania mediacyjnego, pojednawczego lub koncyliacyjnego nie mogą zostać wykorzystane w trakcie późniejszego postępowania arbitrażowego.²²⁸ Pod zakres wyłączenia wchodzą nie tylko wiadomości ustne i pisemne wymienione w trakcie negocjacji, ale także wszelka dokumentacja przygotowana w związku z nimi i w celu ich podjęcia. Informacje podlegające ochronie mogą pochodzić nie tylko od stron, ale również od innych podmiotów, np. opinie biegłych.²²⁹ Jednocześnie strona nie może umyślnie składać oświadczeń lub przedstawiać dokumentów w trakcie negocjacji ugodowych wyłącznie w celu ich późniejszego wyłączenia w postępowaniu arbitrażowym.²³⁰

Przywileje dowodowe na gruncie Regulaminu IBA nie mają charakteru absolutnego. Zgodnie z art. 9.3 lit. d instrumentu zespół orzekający może wziąć pod uwagę:

Możliwość zrzeczenia się polegania na przeszkodzie prawnej lub przywileju poprzez udzielnie zgody, wcześniejsze udostępnienie, potwierdzające to użycie Dokumentu, oświadczenie, komunikat ustny lub zawartą tam poradę, lub w inny sposób.

Regulamin IBA bierze więc pod uwagę możliwość zrzeczenia się przywileju dowodowego. Jeżeli strona świadomie i umyślnie przedłoży dokument objęty zakresem przywileju, zespół orzekający będzie mógł uznać, że strona zrzekła się ochrony informacji w nim zawartych. Nie można jednocześnie ujawniać informacji objętych zakresem przywileju i zachować prawa do późniejszego wycofania dokumentu. Niekiedy jednak strona mogłaby twierdzić, że wydanie dokumentów było niezamierzone i nie powinno prowadzić do utraty przywileju. Takie sytuacje mogą mieć miejsce zwłaszcza w przypadku dokumentów elektronicznych.²³¹

Należy mieć na uwadze również to, że ze względu na różnice pomiędzy poszczególnymi systemami prawnymi możliwość zrzeczenia się przez stronę przywileju dowodowego chroniącego komunikację pomiędzy prawnikiem i klientem nie jest oczywistym rezultatem autonomii woli stron. W prawie amerykańskim i angielskim przywilej postrzegany jest jako uprawnienie klienta. W krajach kręgu prawa kontynentalnego zaś prawnik ma obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej i można spotkać się z poglądami, że nawet klient nie może zwolnić go z tego obowiązku.²³²

5.5.2. Nadmierna uciążliwość w wydaniu dokumentu

Okolicznością, na jaką strona może powołać się w sprzeciwie wobec wniosku o wydanie dokumentu, jest – stosownie do art. 9.2 lit. c Regulaminu IBA:

Nadmierna uciążliwość w przedłożeniu żądanego dowodu.

Strona postępowania arbitrażowego musi liczyć się z tym, że udostępnienie dokumentów wiąże się z poniesieniem przez nią pewnych kosztów. Powołanie się przez stronę na okoliczność, że ilość poszukiwanych dokumentów jest bardzo duża, bez sprecyzowania, dlaczego ich wydanie byłoby nadmiernie uciążliwe, może okazać się niewystarczająco przekonujące. Ciężar dostarczenia poszukiwanych dokumentów powinien być zestawiony z przydatnością tych dokumentów do udowodnienia określonej okoliczności i z wpływem tej okoliczności na rozstrzygnięcie sprawy. Im bardziej istotne są poszukiwane dokumenty, tym mniejsze prawdopodobieństwo, że obowiązek ich wydania zostanie uznany za nadmiernie uciążliwy. Jednakże ocena istotności poszukiwanych dokumentów na tym etapie postępowania arbitrażowego jest znacznie utrudniona, gdyż zespół orzekający nie będzie miał wtedy jeszcze możliwości przejrzenia i oceny wnioskowanych dokumentów.²³³

W ocenie ciężaru wydania żądanych dokumentów zespół orzekający może również wziąć pod uwagę ilość poszukiwanych dokumentów, czas złożenia wniosku o przedłożenie, stopień dostępności poszukiwanych informacji, a także koszt ich przedłożenia.²³⁴ Podnosi się również, że przy ocenie zarzutu nadmiernej uciążliwości powinno się brać pod uwagę pochodzenie stron. Strona pochodząca z kraju, w którym nie istnieje instytucja wymiany dokumentów pomiędzy stronami na wzór discovery, mogłaby twierdzić, że wniosek o wydanie sprzeczny jest z jej uzasadnionymi oczekiwaniami (ang. legitimate expectations), co uzasadniałoby uznanie nadmiernej uciążliwości w ich udostępnieniu nawet w odniesieniu do stosunkowo niewielkiej ilości dokumentów. Nie należy jednak zapominać, że jeżeli strona zdecydowała się na rozstrzygnięcie sporu w drodze arbitrażu, to powinna liczyć się z aktualną międzynarodową praktyką arbitrażową oraz z tym, że może być zobowiązana do dostarczenia określonej ilości dokumentów.²³⁵

5.5.3. Utrata lub zniszczenie dokumentu

Zgodnie z art. 9.2 lit. d Regulaminu IBA zespół orzekający zwolni stronę z obowiązku wydania dokumentu w przypadku:

Utraty lub zniszczenia Dokumentu, o ile wykazano odpowiednie prawdopodobieństwo takiego wydarzenia.

Daremne byłoby wnioskowanie o wydanie dokumentu, który nie istnieje lub w inny sposób jest całkowicie nieosiągalny dla strony objętej wnioskiem o jego wydanie. Podniesienie sprzeciwu na tej podstawie samo w sobie nie prowadzi jednak do zablokowania procedury document production. Strona musi stosownie uprawdopodobnić utratę lub zniszczenie dokumentu. Jeżeli nie uprawdopodobni tego w wystarczający sposób, zespół orzekający rozważy wyciągnięcie niekorzystnych dla strony wniosków, tzw. adverse inference.²³⁶

Kwestią sporną może być wykazanie „stosownego” prawdopodobieństwa zaistnienia tych zdarzeń. Typowym czynnikiem, jaki zespół orzekający może wziąć pod uwagę przy ocenie prawdopodobieństwa utraty lub zniszczenia dokumentu, jest upływ czasu. Im dłuższy czas od wydarzeń będących przyczyną sporu, tym większe prawdopodobieństwo utraty lub zniszczenia dokumentu. Zespół orzekający powinien jednak wziąć pod uwagę zwyczaje i praktyki określonej branży związane z przechowywaniem dokumentów. Istotne dla rozważenia zasadności sprzeciwu są również wymagania prawne w zakresie przechowywania dokumentów i inne okoliczności, które przemawiałyby za tym, że pomimo upływu czasu strona powinna nadal posiadać dokumentację określonego rodzaju.²³⁷ Naturalnie umyślne lub nawet spowodowane lekkomyślnością zniszczenie lub utrata dokumentu nie kwalifikuje się jako przesłanka uzasadniająca sprzeciw strony.

5.5.4. Handlowa lub techniczna poufność dokumentu

Zgodnie z art. 9.2 lit. e Regulaminu IBA zespół orzekający wyłączy z materiału dowodowego lub zwolni stronę z obowiązku wydania dokumentu ze względu na:

istnienia względów handlowej lub technicznej poufności, uznanych przez Zespół Orzekający za przekonywujące

Dokumentami takimi mogą być dokumenty zawierające tzw. know-how oraz różnego rodzaju dane dotyczące procesu produkcyjnego określonego produktu, jak i informacje objęte tajemnicą bankową i inne.²³⁸ Strona powinna wyjaśnić, jakich konsekwencji obawia się w przypadku udostępnienia dokumentów; samo powołanie się na tajemnicę handlową może być niewystarczające.

Na podstawie powyższego kryterium strona mogłaby podnieść, że wydanie dokumentu wiązałoby się z naruszeniem umowy zobowiązującej do zachowania poufności, zawartej z osobą trzecią. W takim przypadku zespół orzekający może nakazać stronie udowodnienie istnienia takiej umowy, a także podjęcie negocjacji z osobą trzecią celem uzyskania jej zgody na wydanie dokumentu. Ustalenie przez zespół orzekający, że brak jest uzasadnionych przyczyn gospodarczych do zawarcia umowy dotyczącej poufności, może prowadzić do wniosku, że umowa została zawarta z osobą trzecią jedynie w celu zablokowania procedury wydania dokumentu w postępowaniu arbitrażowym. W takiej sytuacji zespół orzekający może nie uwzględnić zastrzeżeń strony wysuwanych na podstawie art. 9.2 lit. e Regulaminu IBA.²³⁹

W postępowaniu arbitrażowym zdarzyć się może, że rozważenie zasadności podstaw sprzeciwu wobec żądania wydania dokumentu opartego na przywileju dowodowym czy na kryterium handlowej lub technicznej poufności (art. 9.2 lit. b oraz lit. e) wymagać będzie, aby zespół orzekający uprzednio zapoznał się z zawartością wnioskowanych dokumentów. W takiej sytuacji przyjmuje się, że zespół orzekający nie powinien przeglądać dokumentów przed podjęciem decyzji co do zarządzenia wydania, ponieważ nawet jeżeli po zapoznaniu się z wnioskowanymi dokumentami sprzeciw podtrzyma, to nie będzie w stanie pozbyć się wiedzy, jaką uzyskał, rozstrzygając o zasadności sprzeciwu. Mając powyższe na uwadze, art. 3.8 Regulaminu IBA stanowi, że:

W wyjątkowych przypadkach, gdy zasadność sprzeciwu może zostać rozstrzygnięta wyłącznie poprzez zapoznanie się z Dokumentem, Zespół Orzekający może uznać, że nie powinien się z nim zapoznawać. W takim przypadku, po konsultacji ze Stronami, Zespół Orzekający wyznaczy niezależnego i bezstronnego biegłego, zobowiązanego do zachowania poufności, aby ten zapoznał się z Dokumentem i wyraził opinię na temat sprzeciwu. W zakresie, w jakim Zespół Orzekający podtrzyma sprzeciw, biegły nie może ujawnić ani Zespołowi Orzekającemu, ani pozostałym Stronom treści Dokumentu, z którym się zapoznał.

Swego rodzaju biegły, którego należy odróżnić od biegłego wyznaczonego ex officio na podstawie art. 6 Regulaminu IBA, dostarczy opinię na temat sprzeciwu. Na podstawie sporządzonej przez niego opinii zespół orzekający podejmie ostateczną decyzję w sprawie zasadności sprzeciwu. Jeżeli sprzeciw zostanie podtrzymany, to dokumenty objęte wnioskiem zostaną zwrócone przez biegłego stronie objętej żądaniem wydania i nie zostaną włączone do materiału dowodowego sprawy. Jeżeli natomiast sprzeciw zostanie oddalony, to strona objęta wnioskiem zobligowana będzie do wydania żądanych dokumentów zgodnie z treścią wniosku. W obydwu przypadkach biegły zobowiązany będzie do zachowania poufności co do informacji zdobytych podczas sporządzania opinii.²⁴⁰

5.5.5. Względy ekonomii procesowej, proporcjonalności, uczciwości lub równości stron

Zgodnie z art. 9.2 lit. g Regulaminu IBA zespół orzekający może zwolnić stronę z obowiązku wydania dokumentu, mając na uwadze względy ekonomii procesowej, proporcjonalności, uczciwości lub równości stron.

Na podstawie powyższego kryterium zespół orzekający może uwzględnić sprzeciw strony wobec wydania dokumentu, jeżeli wydanie mogłoby spowodować opóźnienie postępowania arbitrażowego. W tym przypadku występować może konflikt pomiędzy wytyczną efektywności postępowania arbitrażowego a uprawnieniem stron do przedstawienia dowodów w ramach sprawiedliwego postępowania arbitrażowego (ang. due process).

Uwzględnienie wniosku o wydanie dokumentu złożonego po terminie wyznaczonym przez zespół orzekający byłoby niesprawiedliwością w stosunku do strony, która dostosowała się do limitów czasowych. Z drugiej strony arbitrzy powinni mieć na uwadze trudności logistyczne związane z uczestniczeniem w postępowaniu o międzynarodowym charakterze oraz okoliczności, które zdeterminowały złożenie wniosku po terminie. Podejmując decyzję, czy uwzględnić spóźniony wniosek, zespół orzekający powinien wziąć pod uwagę przydatność poszukiwanych dokumentów dla rozstrzygnięcia sprawy, przyczynę opóźnienia oraz to, czy strona wnioskująca o wydanie miałaby należytą sposobność zapoznania się z dokumentami, jak i przygotowania stosownej odpowiedzi.²⁴¹

Jeżeli strona uzyska dokumenty od przeciwnika procesowego, podejmując działania sprzeczne z prawem, to tak nielegalnie zdobyte dowody zespół orzekający może wyłączyć z akt sprawy ze względów uczciwości procesowej i równości pomiędzy stronami. Zespół orzekający za rodzaj niedopuszczalnego dokumentu uznać może również nagranie rozmowy uzyskane bez zgody rozmówcy, naruszające jego prawo do prywatności.²⁴²

Uwaga redakcyjna (2026) Wersja Regulaminu IBA z 2020 r. uregulowała tę kwestię wprost: zgodnie z nowym art. 9.3 zespół orzekający może, na wniosek strony lub z własnej inicjatywy, wyłączyć dowód uzyskany bezprawnie (evidence obtained illegally). Przepis nie określa jednak, według jakiego prawa oceniać bezprawność uzyskania dowodu, pozostawiając tę ocenę zespołowi orzekającemu.

Wreszcie, równość pomiędzy stronami nie oznacza, że strona zawsze uprawniona będzie do uzyskania od przeciwnika takiej samej ilości dokumentów, jaką przeciwnik zdołał uzyskać od niej. Istotne jest stosowanie tych samych obiektywnych standardów do oceny wniosku o wydanie. Decyzja zespołu orzekającego uwzględniająca wniosek jednej ze stron, a oddalająca wniosek innej strony, przy obiektywnym zastosowaniu tych samych standardów, nie jest sprzeczna z zasadą równego traktowania stron postępowania arbitrażowego.²⁴³

6. Zakończenie

Postępowanie dowodowe w międzynarodowym arbitrażu handlowym odznacza się wysokim poziomem elastyczności organizacyjnej. Ostateczny kształt fazy rozpoznawczej zależny będzie od preferencji uczestników postępowania, na które składa się między innymi specyfika kultury prawnej, z której się wywodzą. Autonomia woli stron w kształtowaniu postępowania dowodowego w międzynarodowym arbitrażu handlowym ograniczona jest w znikomym stopniu. Na gruncie konwencji europejskiej wydaje się, że zawęża ją jedynie obowiązek umożliwienia stronom bycia wysłuchanymi.

Zasada autonomii woli stron międzynarodowego arbitrażu równie dobrze może okazać się elementem dezintegrującym kształt sporu arbitrażowego, a szczególnie postępowania dowodowego. Nakreślenie jakiejkolwiek procedury postępowania adjudykacyjnego wymaga uchwycenia proporcji między elementami modyfikowalnymi a niepodlegającymi zmianom. W tym kontekście dyspozytywny charakter regulacji międzynarodowego arbitrażu łatwo może okazać się wadą. Teksty przepisów instrumentów międzynarodowego arbitrażu są wystarczająco nieprecyzyjne, aby mogły powodować różnice zdań podczas ich stosowania. W rezultacie przewidzenie praktycznego przebiegu sporu arbitrażowego bywa niekiedy wyzwaniem.²⁴⁴

Stworzenie Zasad Praskich ocenić należy jako inicjatywę godną podziwu. Autorytet i pozycja zachodnich stałych sądów polubownych zostały w dużym stopniu osiągnięte poprzez opracowanie publikacji mających podstawowe znaczenie dla praktyki międzynarodowego arbitrażu. Słusznie więc stosunkowo młoda społeczność arbitrażowa działająca na wschodzie podjęła inicjatywę mającą na celu efektywność sądownictwa polubownego. Za zrozumiały należy uznać również postulat Zasad Praskich, jakim jest przyspieszenie postępowania arbitrażowego. Wymierzanie sprawiedliwości ma w końcu tylko wtedy sens, gdy następuje w odpowiednim czasie, co dobrze oddaje angielskie przysłowie Justice delayed is justice denied („Spóźniona sprawiedliwość to zaprzeczenie sprawiedliwości”). Wydaje się jednak, że aktualna wersja Zasad Praskich pozostanie mało popularnym instrumentem organizacji postępowania w międzynarodowym arbitrażu handlowym.

Na niekorzystny odbiór Zasad Praskich mogło składać się wykorzystanie w ich treści sformułowań nietrafnych ze względów redakcyjnych, takich jak as a general rule, generally, in a particular case. Wydają się one o wiele bardziej odpowiednie dla tekstu prawniczego pisanego prozą, takiego jak podręcznik czy komentarz, a nie dla instrumentu organizacji postępowania arbitrażowego. Sukces instrumentu opartego na zasadzie autonomii woli stron uzależniony będzie od odbioru środowiska, dla którego został stworzony. W państwach kręgu common law, którego wpływ na środowisko międzynarodowego arbitrażu handlowego pozostaje zasadniczy, prawnicy niebagatelne znaczenie nadają sposobowi komunikacji ze swoimi klientami. Poszczególne kancelarie posiadają tam skodyfikowane zbiory reguł, określane mianem house style guides, które organizują styl oraz wyznaczają ton, zgodnie z którymi sporządzana ma być korespondencja wewnętrzna i zewnętrzna.

W Polsce sądownictwo polubowne, zarówno krajowe, jak i międzynarodowe, nie jest popularną metodą rozwiązywania sporów. Przepaść dzieląca nas od poziomu i powszechności stosowania arbitrażu we Francji, Anglii czy USA jest ogromna. Aktualna kondycja arbitrażu w Polsce jest na tyle osłabiona, że rodzime stałe sądy polubowne przestały publikować swoje statystyki. Zachodni przedsiębiorcy postrzegają Polskę jako jurysdykcję nierozwiniętą i nie biorą pod uwagę polskiego forum podczas negocjowania umowy o arbitraż. Sytuacji tej nie zmieniła nowelizacja k.p.c. z 2019 r., na mocy której ustawodawca unowocześnił polskie prawo arbitrażowe, m.in. poprzez doprecyzowanie kryteriów zdatności arbitrażowej.

Piotr Nowaczyk (m.in. założyciel i redaktor biuletynu arbitrażowego, certyfikowany arbiter z wieloletnim doświadczeniem, który brał udział w ponad 170 międzynarodowych postępowaniach arbitrażowych)²⁴⁵ podczas konferencji pt. „Kondycja arbitrażu i mediacji – rozwój czy recesja?”²⁴⁶ wspomnianą nowelizację ocenił jako spóźnioną o 10 lat. Zwrócił również uwagę na niekorzystny dla wizerunku polskiego sądownictwa polubownego fakt nieprzystąpienia Polski do konwencji waszyngtońskiej oraz na to, że szkodliwe dla postrzegania polskiego forum okazały się budzące kontrowersje działania polskiego rządu skierowane wobec państwowych organów wymiaru sprawiedliwości, które sprawiły, że sądownictwo w Polsce postrzegane jest sumarycznie jako pozbawione ładu.

Niekorzystne dla sądownictwa polubownego w Polsce okazało się stworzenie w 2017 r. Sądu Polubownego przy Prokuratorii Generalnej RP jako sądu rozpatrującego spory gospodarcze pomiędzy spółkami z udziałem Skarbu Państwa. Prokuratoria Generalna RP to instytucja, która z mocy ustawy reprezentuje Skarb Państwa w sporach cywilnoprawnych, pełniąc de facto rolę największej w Polsce kancelarii prawnej. Stworzenie działającego przy niej sądu polubownego może budzić wątpliwości o charakterze systemowym. Warto przypomnieć, że w świetle postanowienia § 1 ust. 2 Regulaminu Sądu:

Sąd jest właściwy w sprawach sporów między innymi niż Skarb Państwa państwowymi osobami prawnymi, osobami prawnymi z udziałem Skarbu Państwa lub państwowych osób prawnych.

Spółki z udziałem Skarbu Państwa pełnią istotną, czy nawet kluczową rolę w polskiej gospodarce. Są to bowiem spółki z sektora elektroenergetycznego, naftowego, gazowego, węglowego, transportowego, finansowego itd., nie wspominając o stationes fisci, takich jak np. Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad. Stworzenie stałego sądu polubownego przy Prokuratorii Generalnej RP musiało wpłynąć na zmniejszenie się liczby spraw rozpatrywanych dotychczas przez polskie sądy arbitrażowe.²⁴⁷

Za kolejną przyczynę malejącej popularności arbitrażu w Polsce uznać można wyczerpywanie się środków z Funduszu Spójności Unii Europejskiej, z którego współfinansowane były wielkie przedsięwzięcia strukturalne (takie jak budowa autostrad, oczyszczalni ścieków, spalarni śmieci itd.). Powoduje to, że Skarb Państwa czy jednostki samorządu terytorialnego jako zamawiający nie są faktycznie zmuszeni do stosowania w relacji umownej z wykonawcą Warunków Kontraktowych FIDIC. Warunki te przewidywały w klauzulach dotyczących rozstrzygania sporów zapis na stały sąd polubowny wybrany przez strony umowy, do którego mogła wnieść pozew strona niezadowolona z uprzednio podjętego rozstrzygnięcia tzw. komisji rozjemczej (w ramach tzw. piętrowej klauzuli arbitrażowej). Tzw. spory budowlane oparte na Warunkach Kontraktowych FIDIC stanowiły istotną część spraw rozpoznawanych przez wiodące polskie stałe sądy arbitrażowe. Odejście w tych umowach od Warunków Kontraktowych FIDIC, mimo stosowania w nowej praktyce kontraktowej zbliżonych do nich warunków umów, spowodowało, że zapisy na sąd polubowny stały się znacznie rzadsze niż dotychczas, żeby nie powiedzieć – zbliżone do zera.²⁴⁸

Wydaje się również, że negatywny wpływ na popularność polskich sądów polubownych za granicą ma brak zaufania zagranicznych przedsiębiorców. Zjawisko to tłumaczone być może niewystarczającą wiedzą i świadomością tych przedsiębiorców, z drugiej jednak strony związane być może z obawą przed niezadowalającym poziomem obsługi prawnej. Na ten stan rzeczy składa się także niewystarczająca liczba publikacji w języku polskim charakteryzujących specyfikę postępowania dowodowego w międzynarodowym arbitrażu handlowym. Dla polskiego użytkownika arbitrażu znaczenie ma również to, w jaki sposób polska wersja językowa oddaje treść Regulaminu IBA – instrumentu organizacji postępowania arbitrażowego, który uznawany jest za wyznacznik standardów akceptowanych przez użytkowników arbitrażu na całym świecie.

Przekład każdego aktu normatywnego wymaga uprzedniej, skrupulatnej rekonstrukcji norm prawnych zawartych w przekładanym akcie i nie polega wyłącznie na uchwyceniu językowego znaczenia poszczególnych jednostek redakcyjnych tłumaczonego tekstu. Przeprowadzone w niniejszej pracy porównanie angielskiej i polskiej wersji Regulaminu IBA wskazuje, że w szeregu miejsc – m.in. w tytule instrumentu, w art. 3.3 lit. (a)(ii) dotyczącym dokumentów elektronicznych, w art. 9.6 (make available), w definicji zeznania świadka czy w pojęciu przywileju prawnego (legal privilege) – polska wersja oddaje treść oryginału w sposób odmienny, a różnice te mogą mieć znaczenie przy wykładni i stosowaniu instrumentu. Z tego względu przy stosowaniu Regulaminu IBA w praktyce warto sięgać do angielskiego oryginału, który stanowi wersję miarodajną.

Posłowie redakcyjne (2026)

Praca została napisana i obroniona w 2020 r. Przedmiotem analizy jest Regulamin IBA w wersji z 2010 r. oraz Zasady Praskie z 2018 r. W wydaniu internetowym zachowano stan prawny i stan literatury z chwili powstania pracy; nie aktualizowano ani tez, ani przypisów.

Już po ukończeniu pracy, 17 grudnia 2020 r., Rada IBA przyjęła zrewidowaną wersję Regulaminu IBA (IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration 2020). Zmiany nie naruszają konstrukcji instrumentu omawianej w pracy, uzupełniają ją jednak o kilka istotnych elementów. Regulamin z 2020 r. przewiduje wprost możliwość przeprowadzenia rozprawy zdalnej oraz zobowiązuje zespół orzekający do ustalenia, po konsultacji ze stronami, protokołu jej przeprowadzenia (art. 8.2). Do przedmiotu narady wstępnej w sprawie postępowania dowodowego dodano kwestie cyberbezpieczeństwa i ochrony danych (art. 2.2(e)). Zespół orzekający może ponadto wyłączyć z materiału dowodowego dowód uzyskany bezprawnie (art. 9.3). Doprecyzowano również zasady dotyczące wniosków o wydanie dokumentów znajdujących się w posiadaniu osób trzecich, przewidziano – jeżeli zespół orzekający tak zarządzi – możliwość ustosunkowania się przez stronę wnioskującą do sprzeciwu wobec wniosku o wydanie dokumentu oraz przesądzono, że dokumenty wydawane w odpowiedzi na wniosek nie wymagają tłumaczenia, chyba że strony uzgodnią lub zespół orzekający postanowi inaczej. Uwagi zawarte w pracy, odnoszące się do numeracji i brzmienia poszczególnych artykułów, należy czytać z uwzględnieniem tej rewizji.

Tekst wydania internetowego poddano redakcji językowej: poprawiono literówki, interpunkcję i oczywiste błędy ekstrakcji z pliku źródłowego, ujednolicono terminologię (m.in. „Regulamin IBA”, „Zasady Praskie”, „zespół orzekający”) oraz zapis przypisów i bibliografii. Treść merytoryczna, tezy i argumentacja autora, numeracja przypisów oraz cytowane brzmienia przepisów i regulaminów pozostały bez zmian.

Na życzenie autora złagodzono sformułowania oceniające polskie tłumaczenie Regulaminu IBA przygotowane dla Sądu Arbitrażowego Lewiatan. Zachowano wszystkie ustalenia co do różnic między polską wersją a oryginałem i ich znaczenia dla wykładni, usunięto natomiast oceny o charakterze ogólnym. Uzupełnienia pochodzące z 2026 r. oznaczono w tekście jako „Uwaga redakcyjna (2026)” i wyraźnie oddzielono od tekstu z 2020 r.

Oryginalna wersja pracy, w postaci złożonej w 2020 r., jest dostępna obok wydania internetowego jako plik PDF.

Bibliografia

• 1999 IBA Working Party & 2010 IBA Rules of Evidence Review Subcommittee: Commentary on the revised text of the 2010 IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration, 2010
• Amaral G.R.: Prague Rules v. IBA Rules and the Taking of Evidence in International Arbitration: Tilting at Windmills – Part II, 2018, dostęp na: http://arbitrationblog.kluwerarbitration.com/2018/07/06/prague-rules-v-iba-rules-taking-evidence-international-arbitration-tilting-windmills-part-ii/
• Ashford P.: IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration, 2013
• Berger K.P.: Common Law vs. Civil Law in International Arbitration: The Beginning or the End?, [w:] New Horizons of International Arbitration, nr 5, 2019
• Berger K.P.: Evidentiary Privileges Under the Revised IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration, International Arbitration Law Review 2010
• Blackaby N., Partasides C., Redfern A., Hunter J.M.: Redfern and Hunter on International Arbitration, 2009
• Błaszczak Ł., Ludwik M.: Sądownictwo polubowne (arbitraż), Warszawa 2007
• Born G.: International Arbitration: Law and Practice, 2012
• Born G.: International Commercial Arbitration, Holandia 2014
• Bouchenaki A.: The IBA Rules Lay the Ground for Solutions to Address Electronic Document Production Disputes, International Arbitration Law Review, t. 13, nr 5, 2010
• Bühler M., Dorgan C.: Witness Testimony Pursuant to the 1999 IBA Rules of Evidence in International Commercial Arbitration, 2000
• Cohen Klasener A.: The Duty of Good Faith in the 2010 IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration, International Arbitration Law Review, t. 13, nr 5, 2010
• Czech K.: Dowody i postępowanie dowodowe w międzynarodowym arbitrażu handlowym oraz inwestycyjnym, Warszawa 2017
• Czech K.: Przegląd wybranych regulaminów arbitrażowych – suplement SIP LEX do monografii „Dowody i postępowanie dowodowe w międzynarodowym arbitrażu handlowym oraz inwestycyjnym. Zagadnienia wybrane”, 2017
• Darwazeh N.: Document Discovery and the IBA Rules on Evidence: A Practitioner’s View, 2002
• Doliwa A.: Ogólna charakterystyka prawa gospodarczego prywatnego, [w:] T. Mróz, M. Stec (red.), Prawo gospodarcze prywatne, wyd. 5
• Drozd S.: Prawo do żądania od przeciwnika wyjawienia niekorzystnych dla niego dowodów w polskim procesie cywilnym, 2017, dostęp na: http://www.codozasady.pl/prawo-do-zadania-od-przeciwnika-wyjawienia-niekorzystnych-dla-niego-dowodow-w-polskim-procesie-cywilnym/
• Ereciński T., Weitz K.: Sąd arbitrażowy, Warszawa 2008
• Forte S.: What the Attorney-Client Privilege Really Means, 2003, dostęp na: https://www.sgrlaw.com/ttl-articles/916/
• Fortier Y.: The Occasionally Unwarranted Assumption of Confidentiality, Arbitration International, t. 15, nr 2, 1999
• Gerbay R.: Due Process Paranoia, 2016, dostęp na: http://arbitrationblog.kluwerarbitration.com/2016/06/06/due-process-paranoia/
• Goode R.: The Role of the Lex Loci Arbitri in International Commercial Arbitration, 2001
• Greenberg S., Lautenschlager F.: Adverse Inferences in International Arbitral Practice, ICC International Court of Arbitration Bulletin, t. 22, nr 2, 2011
• Greenwood L.: The Rise, Fall and Rise of International Arbitration – a View from 2030, 2011
• Griffin P.: Recent Trends in the Conduct of International Arbitration – Discovery Procedures and Witness Hearings, Journal of International Arbitration, t. 17, nr 2, 2000
• Hancock G., Reed L.: US-Style Discovery: Good or Evil?, 2009
• Henderson A.: Lex Arbitri, Procedural Law and the Seat of Arbitration, Singapore Academy of Law Journal 2014
• IBA: International Bar Association In-House Style Guide, 2020, dostęp na: https://www.ibanet.org/Document/Default.aspx?DocumentUid=1eef95b9-d452-46b9-a1b7-8c5380e9a041
• IBA: Report on the reception of the IBA arbitration soft law products, 2016
• Jakubowski J.: Uznanie i wykonywanie zagranicznych orzeczeń arbitrażowych w Polsce, Studia Iuridica 1976, t. V
• Kałużny T.: Zapis na sąd polubowny jako podstawa współczesnego rozstrzygania sporów sądowych, rozprawa doktorska, Katedra Prawa Cywilnego Wydziału Prawa Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2016
• Kankkunen J.: Document Production under the IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration, 2014
• Khodykin R.: Guide to the IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration, 2019
• Kocur M.: Why Lawyers from Civil Law Jurisdictions Do Not Need the Prague Rules, 2018, dostęp na: http://arbitrationblog.kluwerarbitration.com/2018/08/19/why-lawyers-from-civil-law-jurisdictions-do-not-need-the-prague-rules/
• Kocur M.: Witness Statements in International Commercial Arbitration, [w:] B. Gessel-Kalinowska vel Kalisz (red.), The Challenges and the Future of Commercial and Investment Arbitration. Liber Amicorum Professor Jerzy Rajski, Warszawa 2015
• Kozłowska D.: The Revised UNCITRAL Arbitration Rules Seen through the Prism of Electronic Disclosure, Journal of International Arbitration, t. 28, nr 1, 2011
• Kreindler R.H.: The 2010 Revision to the IBA Rules on the Taking of Evidence in International Commercial Arbitration: A Study in Both Consistency and Progress, International Arbitration Law Review, t. 13, nr 5, 2010
• Kubalczyk A.M.: Evidentiary Rules in International Arbitration – A Comparative Analysis of Approaches and the Need for Regulation, 2018, dostęp na: https://www.researchgate.net/publication/328960120_Evidentiary_Rules_in_International_Arbitration_-_A_Comparative_Analysis_of_Approaches_and_the_Need_for_Regulation
• Lerner J., Lichanowska K.: Joint Ventures in Poland: Overview, 2017, dostęp na: https://uk.practicallaw.thomsonreuters.com/w-011
• Lew J.D.M., Mistelis L.A., Kröll S.M.: Comparative International Commercial Arbitration, Haga 2003
• Mance J. (Lord Mance): 30th Freshfields Lecture, Londyn, 4 listopada 2015, dostęp na: https://www.supremecourt.uk/docs/speech-151104.pdf
• McIlwrath M.: The Prague Rules: The Real Cultural War Isn’t Over Civil vs Common Law, 2018
• Mehren M., Salomon C.T.: Submitting Evidence in an International Arbitration: The Common Lawyer’s Guide, Journal of International Arbitration, t. 20, nr 3, 2003
• Morek R.: Mediacja i arbitraż. Komentarz, Warszawa 2006
• Mosk R.M., Ginsburg T.: Evidentiary Privileges in International Arbitration, International and Comparative Law Quarterly 2001
• Mustill M.: Arbitration: History and Background, Journal of International Arbitration, t. 6, nr 2, 1989
• Newmark C.: „Efficient, Economical and Fair” – The Mantra of the New IBA Rules, International Arbitration Law Review, t. 13, 2010
• Noussia K.: Confidentiality in International Commercial Arbitration. A Comparative Analysis of the Position under English, US, German and French Law, 2010
• Nowaczyk P., Szumański A., Szymańska M.: Regulamin Arbitrażowy UNCITRAL. Komentarz, Warszawa 2011
• O’Malley N.D.: Rules of Evidence in International Arbitration: An Annotated Guide, Londyn 2012
• Orkusz M.: Zaskoczenie stron wyborem podstawy prawnej orzekania przez sąd polubowny a pozbawienie prawa do obrony, [w:] A. Kąkolecki (red.), Biuletyn Arbitrażowy „Młody Arbitraż”, SA KIG, Warszawa 2015, dostęp na: https://sakig.pl/wp-content/uploads/2018/12/Biuletyn-arbitrazowy-nr-22.pdf
• Panov A., Henriques D.G.: The Prague Rules: Competitor, Alternative or Addition to the IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration?, 2018
• Panov A.: Why the Prague Rules May Be Needed?, 2018, dostęp na: http://arbitrationblog.practicallaw.com/why-the-prague-rules-may-be-needed/
• Protokół genewski o klauzulach arbitrażowych z 24 września 1923 r., 2013, dostęp na: https://prawowloskie.wordpress.com/tag/protokol-genewski/
• Queen Mary University of London: 2006 International Arbitration Study: Corporate Attitudes and Practices, 2006, dostęp na: http://www.arbitration.qmul.ac.uk/research/2006/
• Raeschke-Kessler H.: The Production of Documents in International Arbitration – A Commentary on Article 3 of the New IBA Rules of Evidence, Arbitration International, t. 18, 2002
• Rifkind R.S.: Practice of the Horseshed: Preparation of the Witnesses by Counsel in America, 2004
• Rokita K.: Uzyskanie dokumentów od strony przeciwnej i osoby trzeciej w międzynarodowym arbitrażu handlowym, 2014
• Ross A., Khanna D., Verma S., Lang N., Dolya A., Nath G., Hammond T.: Getting More Value from Joint Ventures, 2014, dostęp na: https://image-src.bcg.com/Images/Getting_More_Value_from_Joint_Ventures_Dec_2014_tcm9-73422.pdf
• Rubino-Sammartano M.: International Arbitration Law, 1990
• Rubins N.: The Arbitral Seat is No Fiction, Mealey’s International Arbitration Report 2001
• Sharpe J.K.: Drawing Adverse Inferences from the Non-production of Evidence, Arbitration International 2006
• Shenton D.W.: An Introduction to the IBA Rules of Evidence, Arbitration International, t. 1, nr 2, 1985
• Smeureanu M.: Confidentiality in International Commercial Arbitration, 2011
• Smit R.H., Robinson T.B.: E-Disclosure in International Arbitration, 2008, dostęp na: https://www.researchgate.net/publication/272965570_E-Disclosure_in_International_Arbitration
• Smit R.H.: Roles of the Arbitral Tribunal in Civil Law and Common Law Systems with Respect to Presentation of Evidence, 2006
• Szumański A.: Czy jest w Polsce kryzys arbitrażu handlowego?, Monitor Prawniczy 2019, nr 2
• Szumański A.: Magna Carta międzynarodowego arbitrażu handlowego w świetle art. 17 Regulaminu Arbitrażowego UNCITRAL z 2010 r., Przegląd Prawa Handlowego 2011, nr 7, s. 4–15
• Tokarczyk R.: Prawo amerykańskie. Podręcznik, Warszawa 2011
• Trammer H.: Konwencja europejska o międzynarodowym arbitrażu handlowym, Prawo w Handlu Zagranicznym 1965
• Turner H.: Why Successful Law Firms Need a Style Guide (and How to Create One), 2020, dostęp na: https://www.corporatewriters.ca/post/law-firm-style-guide
• Uhle B., Kirchhoff C., Scherer L.: Arbitration and Mediation in International Business, 2006
• Van den Berg A.J.: Planning Efficient Arbitration Proceedings: The Law Applicable in International Arbitration, 1996
• Van Houtte H.: Arbitration Guidelines: Straitjacket or Compass?, 2010
• Van Houtte H.: Counsel-Witness Relations and Professional Misconduct in Civil Law Systems, 2004
• Van Houtte V.: Adverse Inferences in International Arbitration, 2009
• Veeder V.: Are the IBA Rules „Perfectible”?, [w:] Written Evidence and Discovery in International Arbitration, Paryż 2009, s. 322–323
• Vercauteren L.: The Taking of Documentary Evidence in International Arbitration, American Review of International Arbitration, t. 23, nr 2, 2012
• Von Segesser G.: The IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration: Revised Version, Adopted by the International Bar Association, 2010
• Waincymer J.: Procedure and Evidence in International Arbitration, Holandia 2012
• White & Case, Queen Mary University of London: International Arbitration Survey: The Evolution of International Arbitration, 2018, dostęp na: https://www.whitecase.com/sites/whitecase/files/files/download/publications/qmul-international-arbitration-survey-2018-19.pdf
• Wiśniewski A.W.: Klauzula porządku publicznego jako podstawa uchylenia wyroku sądu arbitrażowego (ze szczególnym uwzględnieniem stosunków krajowego obrotu gospodarczego), Kwartalnik ADR, nr 2, dostęp na: http://arbitraz.laszczuk.pl/_adr/91/Klauzula_porzadku_publicznego_jako_podstawa_uchylenia_wyroku_sadu_arbitrazowego__ze_szczegolnym_uwzglednieniem_stosunkow_krajowego_obrotu_gospodarczego_.pdf
• Wiśniewski A.W.: Wpływ rozwoju międzynarodowej regulacji arbitrażu na krajowe systemy prawne, 2009
• Wiśniewski A.W.: Międzynarodowy arbitraż handlowy w Polsce, Warszawa 2011
• Zachariasiewicz M.: Zasada iura novit curia w arbitrażu: czy arbiter zna prawo?, 2014, dostęp na: https://miedzynarodoweprawohandlowe.wordpress.com/2014/12/29/zasada-iura-novit-curia-w-arbitrazu-czy-arbiter-zna-prawo/#more-542
• Ziemianin K.: Dowód z zeznań świadka w świetle zasady bezpośredniości, 2018, dostęp na: https://sip.lex.pl/#/publication/151338325
• Zuberbühler T.: IBA Rules of Evidence: Commentary on the IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration, 2012
• Zwolankiewicz A.: Wyrok TSUE w sprawie Achmea – koniec arbitrażu inwestycyjnego w Unii Europejskiej?, 2018, dostęp na: https://prawowobrocie.pl/procedura/wyrok-tsue-w-sprawie-achmea-koniec-arbitrazu-inwestycyjnego-w-unii-europejskiej-sprawa-c-284-16-slowakische-republik-vs-achmea-

Źródło: Monitor Notarialny, samopis.pl/dziennik-ustaw/publikacje/postepowanie-dowodowe-w-arbitrazu